İstedadlı uşaqlar ilə bağlı problemlərin həlli yolunda aparılan işlər günümüzdə də öz aktuallığını itirməmişdir. Bu, ilk növbədə, cəmiyyətin qeyri-adi yaradıcı, bacarıqlı, savadlı şəxsiyyətlərə ehtiyacı ilə bağlıdır. Müasir dünyamız insandan tək yüksək əmək fəaliyyəti deyil, həm də yüksək bacarıqlar, əməyə savadlı yanaşma qabiliyyətini tələb edir.
İstedadlı uşaqlar intellekt, yaradıcılıq, musiqi, elm və ya idman kimi sahələrdə qeyri-adi, üstün qabiliyyət və istedada malik uşaqlardır. Onlar tez-tez yüksək intellektual qabiliyyət nümayiş etdirirlər, məlumatları tez mənimsəyir və yaradıcı düşüncəyə malikdirlər.
Elmin – texnikanın günü-gündən inkişaf etdiyi belə bir dövrdə istedadlı uşaqların bacarıqlarını tam şəkildə inkişaf etdirmələrinə imkan verəcək xüsusi təlim mühitinə ehtiyacları vardır. İstedadlı uşaqlarla iş fərdi təlim və təhsil proqramlarının hazırlanması, xüsusi məktəblərin yaradılması, onlara valideyn və müəllim dəstəyini nəzərdə tutur. Statistikaya görə, Azərbaycanda məktəbəqədər yaşlı istedadlı uşaqların faizi günü-gündən artmaqdadır.
Müsahibimiz Gəncə şəhər Uşaq İncəsənət Məktəbinin direktoru Təvəkgül Hüseynlidir.
-Təvəkgül müəllim, istedadlı uşaqlar dedikdə ilk növbədə göz önünə nə gəlməlidir? Onlarda olan istedadın əlamətləri hansı işlərdə daha çox özünü biruzə verir? Belə uşaqları hansı kateqoriyalara bölmək olar?
-Təcrübədə istedadlı uşaqların bacarıqları aşağıdakı kimi özünü biruzə verir: -İntellektual istedadlı uşaqlar – Bu kateqoriyaya yüksək səviyyəli intellekti və yaşına görə yüksək qabiliyyəti olan uşaqlar daxildir. Onlar analitik düşüncəyə, yaradıcılığa və məlumatı tez mənimsəmək qabiliyyətinə malik ola bilərlər.
Yaradıcı istedadlı uşaqlar müxtəlif istiqamətlərdə yaradıcılıq qabiliyyətinə malikdirlər: məsələn, rəssamlıq, musiqi, nəzəriyyə, ədəbiyyat, rəqs və digər sənət növləri üzrə. Onlar adətən öz həmyaşıdlarından orijinal düşüncə tərzi ilə seçilirlər.
Fiziki cəhətdən istedadlı uşaqlar müxtəlif fiziki qabiliyyətlərə – yüksək fiziki gücə və ya dözümlülüyə malikdirlər. İdmana və ya aktiv məşğuliyyətlərə maraq göstərirlər, bu sahədə əhəmiyyətli nəticələr əldə edirlər.
Emosional istedadlı uşaqlar emosional zəkaya və zehni bacarıqlara malikdirlər. İnsanlarla asanlıqla əlaqə qurur, cəmiyyətdəki bir çox məsələləri həll etmək üçün yaxşı bacarıq nümayiş etdirirlər.
Texniki sahədə istedadlı uşaqlar texnologiya, kompüter elmləri və mühəndislik sahələrində qeyri-adi qabiliyyətlərə malikdirlər. Onlar cihazların sökülməsi və yığılması, proqramlaşdırma, yeni texnologiyaların hazırlanması və s. kimi sahələrdə xüsusi istedada malik olduqlarını nümayiş etdirirlər.
İstedadlı uşaqların müəyyənləşdirilməsində əsas xüsusiyyət onların erkən inkişafıdır. Xüsusi idtedadlı uşaqlar həmyaşıdlarından daha sürətli inkişaf edir, məlumatları daha yaxşı mənimsəyir, ətraf aləmdə baş verən hər şeyə maraq göstərirlər.
Onlar yüksək intellektual potensiala, o cümlədən, yaddaş, diqqət və analitik bacarıqlara malikdirlər.İstedadlı uşaqlar tez-tez müxtəlif sahələrdə yaradıcı təfəkkür nümayiş etdirir, təxəyyülə, hərtərəfli düşünmə qabiliyyətinə malikdilər və həmişə də orijinal ideyalar verirlər. İstedadlı uşaqlar daha yaxşı nəticələr əldə etmək üçün həmişə motivasiya və istək nümayiş etdirirlər.
İstedadlı olmağın başqa bir əlaməti isə daim öyrənməyə olan təlabat və müstəqillik istəyidir. İstedadlı uşaqlar yeni fənləri öyrənməkdə, maraq sahələrini araşdırmaqda özləri təşəbbüs göstərirlər və hətta digər uşaqlara dərs deməyə kömək edə bilərlər.
-Bu bacarıq və keyfiyyətlər həmin uşaqlara xüsusi yanaşmaya əsas verirmi? Bu, təcrübədə necə görsənir?
-İstedadlı uşaqların erkən aşkarlanması, təlim və tərbiyəsi təhsil sisteminin qarşısında duran əsas vəzifələrdən biridir. Bununla belə, qeyri-standart davranış və təfəkkür nümayiş etdirən uşaqlarla işləmək üçün bəzən müəllimlərin psixoloji hazırlıq səviyyəsi kifayət qədər olmur. Onlar öz şəxsi keyfiyyətləri ilə uşaqlar üçün bir nümunə obyekti olmalıdırlar.Bəzən isə istedadlı uşağın yaradıcı təfəkkürü neqativ hal kimi qəbul edilir. Dünyanın bir çox ölkələrində aparılan təcrübələr təhsil sisteminin yenidən qurulmasının, istedadlı uşağa müəllimin münasibətinin dəyişdirilməsinin, onun istedadına mane olan maneələrin aradan qaldırılmasının nə qədər çətin olduğunu inandırıcı şəkildə göstərmişdir.
Belə bir fikir var ki, istedadlı uşaqlar böyüklərin köməyinə, xüsusi diqqətə və onlara kiminsə rəhbərlik etməsinə ehtiyac duymurlar. Bununla belə, yaş xüsusiyyətlərinə görə belə uşaqlar öz fəaliyyətlərinin, davranışlarının və təfəkkürlərinin qiymətləndirilməsində həssasdırlar, onlar ruhlandırıcı amilləri daha yaxşı qəbul edir və ürəkaçan münasibətləri və əlaqələri daha yaxşı başa düşürlər. İstedadlı uşaq təkcə özünə deyil, ətraf mühitə də tənqidi münasibətə meyllidir. Ona görə də istedadlı uşaqlarla işləyən müəllimlər özlərinə olan tənqidə kifayət qədər dözümlü olmalı, psixoloji gərginliyə qalib gəlməlidirlər. İstedadlı uşaqlar çox vaxt insanların onların qabiliyyətinin müsbət qiymətləndirilməsini başqaları tərəfindən özünü qəbul etdirmənin təzahürü kimi qəbul edirlər. Nəticədə, belə bir uşaq diqqəti yayındırmaq, narahat olmaq, hər şeyə daim reaksiya vermək kimi təəssüratı yarada bilər. Onlar üçün standart tələblər yoxdur, xüsusən də mövcud norma və qaydalar onların maraqlarına ziddirsə və mənasız görünürsə, qarşısındakı insanın fikirləri ilə razılaşmaq onlar üçün çox çətindir. Onlar üçün bu qaydanın kim tərəfindən, nə vaxt və nə üçün qəbul edildiyini bilməsi və anlaması daha vacibdir.
İstedadlı uşaqlar özlərinə qarşı kifayət qədər tələbkardırlar, qarşılarına tez-tez bu anda mümkün olmayan məqsədlər qoyurlar, bu da onlarda emosional sıxıntıya və qeyri-sabit davranışa səbəb olur. Belə uşaqlarda çox vaxt savad və qabiliyyət baxımından səviyyəcə onlardan aşağı olan uşaqlara qarşı dözümsüzlük olur. Uşaqların bu kimi xüsusiyyətləri, özlərini “təsdiqlənməmiş” vəziyyətində gördükləri zaman onların psixikasına pis təsir göstərir. Bu baxımdan, onlarla işləyən pedaqoqlar belə uşaqlarda tez-tez baş verən bu dəyişikliklərə həssas yanaşmalıdırlar. Təcrübəli müəllimlərdə bu həmişə alınır. Bu, ilk növbədə, müəllimlərin istedadlı uşaqlarla işləməyə hazırlığı ilə bağlıdır.
Yeni texnologiyaların, elmin sürətlə inkişaf etdiyi müasir dövr unikallıq tələb edir. Bu, elə təhsil sisteminə də aiddir. Buna görə də təhsil sistemimiz çoxlu sayda yenilikləri qəbul etməyə başlamışdır. Və bu sistemin əsas vəzifələrindən biri də cəmiyyətimiz üçün savadlı, hərtərəfli inkişaf etmiş kadrların yetişdirilməsidir. Müəllim istedadlı uşaqlarla işləmək üçün tək peşəkar deyil, həm də bir sıra vacib şəxsi xüsusiyyətlərə malik olmalıdır. Biz müəllimlər də daim özümüzü təkmilləşdirməyə çalışmalıyıq. Müəllimün özü ilk növbədə yüksək əxlaqi keyfiyyətlərə malik olmalıdır. O, vəziyyətə və ya tutduğu vəzifəyə uyğun olmayan fəaliyyətdən, düşüncədən, davranışdan asanlıqla imtina etməyi bacarmalı, dəyişməz məqsədləri və ideoloji-mənəvi əsasları olan müxtəlif vəziyyətlərin həlli üçün yeni, orijinal yanaşmalar hazırlamağı və ya bunu qəbul etməyi bacarmalıdır.
Uşaqların yaradıcı potensialını inkişaf etdirməyə yönəlmiş müəllim özünü inkişaf etdirmək, özünə inam və özünə hörmət üçün açıq istəyi ilə fərqlənir. Cəsarətli və enerjili müəllimlər, yeniliyə, daim öyrənməyə meyllidir və yaradıcı işi ilə daim seçilirlər.
-Uşaqlarla işin təşkilinin hansı xüsusiyyətləri və formaları vardır?
– İstedadlı uşaqlarla işləmək bu işə xüsusi yanaşma və diqqət tələb edir. O, aşağıdakı funksiyaları özündə ehtiva edir:- Fərdi təlim. Tədris prosesinin təşkili bilik səviyyəsi və ehtiyaclar nəzərə alınmaqla fərdi şəkildə baş verir.
-İstedadlı uşaqlara əsas fənləri dərindən öyrənmək və imkan daxilində onların maraqlarına uyğun əlavə fənlər seçmək imkanı yaradılmalıdır.
-Qrup şəklində iş. Komandada işləmək bacarıqlarının inkişafı və fikir mübadiləsi üçün təhsil ocaqlarında uşaqların qarşılıqlı əlaqəsi təşkil edilməlidir.
-Onlara dərsdənkənar imkanlar verilməlidir. Əlavə fəaliyyətlərdə (elm klubları, müsabiqələr, düşərgələr və ya ustad dərsləri,bədii özfəaliyyət kollektivləri-ansambl, orkestr) iştirak istedadlı uşağın maraq dairəsini artırmağa və onun kimi uşaqlarla daha sıx ünsiyyət qurmağa kömək edir.
-Emosional inkişafa dəstək. İstedadlı uşaqlar öz fərdi xüsusiyyətləri ilə bağlı emosional və sosial problemlərlə üzləşə bilərlər. Buna görə də onlara psixoloji çətinliklərin öhdəsindən gəlmək üçün psixoloq və ya başqa bir mütəxəssislə görüşmək imkanı verilməlidir.
İstedadlı uşaqların təlim – tədris prosesinin təşkilinə düzgün yanaşma müəllim və valideynlər arasında sıx əməkdaşlığı da nəzərdə tutur. Ən yaxşı həll yolu mütəmadi olaraq valideyn-müəllim görüşlərinin keçirilməsidir, burada uşağın tərəqqisini və ehtiyaclarını dərindən öyrənmək, evdə onun inkişafına dəstək olmaq üçün verilən məsləhətləri müzakirə etmək olar.
İstedadlı uşaqlarla iş formaları müxtəlifdir. Bu işlər onların qabiliyyətləri və xüsusi bilik və bacarıqları üzrə şaxələnir, lakin, demək olar ki, həmişə eyni xarakter daşıyır. Çünki işin məğzində bu uşaqlarların qabiliyyətinin daim artırılması və inkişaf etdirilməsi durur.
İstedadlı uşaqlarla işin əsas formalarından biri təhsil prosesinin məzmunu və metodlarının hər kəs üçün, öz qabiliyyətinə uyğun olaraq fərdiləşdirildiyi bir yanaşmadır. İstedadlı uşaqlar bu yolla çətin tapşırıqlar, əlavə materiallar və ya mövzunun dərindən öyrənilməsinə də dəstək əldə edə bilirlər. Onlar bütün səviyyələrdə yarışlarda iştirak edirlər, müxtəlif tədqiqat işləri aparırlar, Respublika daxili və Beynəlxalq səviyyəli konkurs və müsabiqələrdə iştirak edir, yaxud müəyyən fənlərə və ya bilik sahələrinə maraq göstərir, öz üzərində işləyirlər. Bu cür fəaliyyət istedadlı uşaqları həmişə öz həmyaşıdlarından seçilməyə imkan və şərait yaradır.
İstedadlı uşaqların təlim – tərbiyəsi və inkişafı yolunda atılan mütərəqqi addımlar cəmiyyətin yaradıcı potensialının formalaşması, elmin və mədəniyyətin, istehsalın və ictimai həyatın bütün sahələrinin inkişafı üçün ən mühüm şərtlərdən biridir. Bu şərtlər elə incəsənət sahəsi üçün də əsas götürülür.
-Bir çox təhsil ocaqları istedadlı uşaqlarla işi təşkil etməyə başlayarkən bir sıra problemlərlə üzləşməli olurlar. Sizin başçılıq etdiyiniz Uşaq İncəsənət Məktəbi necə, hansısa problemlərlə üzləşirmi?
-Uşaq İncəsənət Məktəbləri və ya Musiqi Məktəblərində istedadlı uşaqları müəyyən etmək üçün xüsusi metod və üsullar vardır. Biz uşaqlarda musiqi qabiliyyətlərinin inkişafı üçün üsul və metodlardan səmərəli istifadə edir, daim onların inkişafına can atır, habelə belə uşaqların yaradıcılıq potensialının həyatda reallaşdırılmasının təmin edilməsi, istedadlı uşaqların problemlərinin təhsil prosesinin digər iştirakçılarına – təhsil müəssisəsinin valideynlərinə və müəllimlərinə çatdırılması üçün əlimizdən gələni edirik.
-Bəs uşaqlarda musiqi duyumu və qabiliyyəti nədir?
-Musiqi qabiliyyəti, musiqi fəaliyyəti ilə məşğul olmaq üçün zəruri olan istedadın tərkib hissəsi kimi başa düşülür. Musiqi qabiliyyətinin əsas xüsusiyyəti, uşağın musiqiyə emosional reaksiyasıdır, yəni, uşaqda onu yaşamaq bacarığıdır. Bu qabiliyyətlə yanaşı, musiqi parçasının qavrayışı, onu digər musiqidən fərqləndirmək bacarığı musiqi qabiliyyətinin əlamətinə çevrilir ki, bu da onda bu bacarığı obyektiv şəkildə təyin etməyə imkan verir, yəni musiqi duyumu duyğu və melodiyanı eşidilən şəkildə ifadə etmək bacarığı və ritm hissidir.
Təcrübədə adətən üç əsas əlamət musiqi qabiliyyətini müəyyənləşdirir. Bu, modal hiss, yəni, melodiya səslərinin funksiyalarını emosional olaraq ayırd etmək bacarığı, qavrama qabiliyyəti, yəni eşitmə təsvirlərindən istifadə etmək bacarığı, musiqidə ritmik hiss, yəni musiqini aktiv yaşamaq, musiqi ritmini emosional formada hiss etmək və onu dəqiq şəkildə təkrarlamaq bacarığıdır.
Hər bir uşaqda musiqi qabiliyyəti müxtəlif yollarla üzə çıxır. Artıq həyatın ilk illərində olan biri üçün hər üç əsas qabiliyyət olduqca aydın şəkildə özünü göstərir, tez və asanlıqla inkişaf edir. Bu, uşaqların anadangəlmə musiqi qabiliyyətinə dəlalət edir. Digərlərində qabiliyyətlər sonradan kəşf edilir, onu inkişaf etdirmək daha çətindir. Uşaqların inkişafı üçün ən çətin şey musiqi – eşitmə təsvirləri – melodiyanı səslə təkrarlamaq, onu dəqiq intonasiya etmək və ya musiqi alətindən eşitməklə götürmək bacarığıdır. Məktəbəqədər uşaqların əksəriyyəti bu qabiliyyəti beş yaşına qədər inkişaf etdirmir. Ancaq qabiliyyətlərin erkən təzahürünün olmaması zəiflik və qabiliyyət çatışmazlığının göstəricisi deyildir.
Bu yolla uşaqların daim öyrənilməsinə ehtiyac vardır. Uşaqlarla ildə bir və ya iki dəfə aparılan musiqi qabiliyyətlərinin diaqnostikası hər bir uşağın inkişafının keyfiyyətcə orijinallığını mühakimə etməyə və bu prosesi tənzimləməyə imkan verir.
Musiqi təhsili üzrə işlərin planlaşdırılması və uçotu, bir qayda olaraq, yalnız uşaqların əldə etdikləri proqram bacarıq və qabiliyyətlərinə nəzarəti əhatə edir. Təlimin inkişaf xarakterli olması üçün tək bacarıqların deyil, həm də uşaqların musiqi qabiliyyətlərinin inkişafına nəzarət edilməsi vacibdir.
Musiqi qabiliyyətinin diaqnostikası musiqi məktəblərinin işində hansı qabiliyyətlərin əsas hesab edilməsi ilə fərqlənir. Musiqi təhsilinin nəzəriyyəsi və praktikasında üç əsas musiqi qabiliyyətinin – modal hiss, musiqi və eşitmə təsvirləri və ritm hissi – müəyyənləşdirilməsinə əsaslanan diaqnostika qəbul edilir. Musiqiyə emosional reaksiya ən çox birinci və üçüncü qabiliyyətlərdə özünü göstərir. Bu nöqteyi – nəzərdən çıxış edərək uşaqların yaş imkanlarına uyğun olaraq hər birinin musiqi qabiliyyətinin inkişaf göstəricilərinin müəyyən edilməsi vacibdir.
Pedaqoji təcrübədə musiqi qabiliyyətli uşaqları müəyyən etmək üçün pedaqoji müşahidə texnologiyasından da istifadə olunur. Pedaqoji müşahidənin obyekti uşaqların musiqiyə olan böyük marağı və istəyidir. Müşahidənin məqsədi isə uşaqlarda musiqi qabiliyyətini müəyyən etməkdir. İstedadlı uşaqlar müşahidə zamanı bu keyfiyyətlərini biruzə verirlər: – Uşaq musiqi fəaliyyəti göstərmək və musiqi təhsili almaq üçün arzularını ifadə edir, musiqiyə və onunla əlaqəli hər şeyə maraq göstərir, səhnədə oxumaq, rəqs etmək, çıxış etmək arzusunu ifadə edir, ixtiyari oyunda, sərbəst fəaliyyətdə musiqi yaradıcılığının elementlərindən istifadə edir.
Musiqi təhsili zamanı uşaqların fəaliyyətində üstünlük təşkil edən xüsusiyyətləri bunlardır: -təşəbbüskarlıq – təşəbbüsün olmaması, kortəbiilik – dəqiqlik, iradə, inad – yumşaqlıq, qərarsızlıq.
Musiqi dərslərində istedadlı uşaqların ünsiyyət və davranışının xarakteri isə – maraq, təşəbbüs, fəaliyyət və yaradıcılıqdır.
Uşaqlarda musiqi qabiliyyətinin inkişaf səviyyəsi və təhsildə yüksək göstəriciləri isə uşaqlarda olan bu qabiliyyət və istedada düzgün pedaqoji yanaşmanın göstəricisidir.
Söhbəti apardı:
Ruhulla Zahidov, yazıçı-jurnalist.