Gəncə Dövlət Milli Dram Teatrında Müharibənin dağıtdığı dünya və insanlığın son sığınacağı “İnsanlıq şərəfinə” tamaşası haqqında düşünərkən…
Müharibə yalnız şəhərləri dağıtmır, evləri viran qoymur, insanları doğmalarından ayırmır. Müharibə insanın daxilində də görünməz xarabalıqlar yaradır. Ən ağır faciə isə insanın yaşamaq uğrunda mübarizə apararkən öz insanlığını itirmək təhlükəsi ilə üz-üzə qalmasıdır.
Gəncə Dövlət Milli Dram Teatrının səhnəsində təqdim edilən, Toyqun Orbayın qələmə aldığı “İnsanlıq şərəfinə” adlı birhissəli dram məhz bu mənəvi sarsıntıların, daxili qarşıdurmaların və insan ruhunun sınaqlarının bədii təcəssümüdür.
Quruluşçu rejissor Elşad Əhmədovun səhnə yozumunda diqqət mərkəzinə çəkilən əsas məsələ müharibənin zahiri mənzərəsindən daha çox onun insan psixologiyasında, vicdanında və mənəvi dünyasında yaratdığı dağıntılardır.
“İnsanlıq şərəfinə” müharibə haqqında növbəti bir səhnə əsəri olmaqla kifayətlənmir. Bu tamaşa insanın öz varlığı, mənəvi məsuliyyəti və yaşamaq hüququ qarşısında hesabat verməsi kimi dərin fəlsəfi məzmun daşıyır. Əsərin ideya-estetik mahiyyətində insanın faciə qarşısında necə dəyişməsi, hansı seçimlər qarşısında qalması və bütün itkilərə baxmayaraq öz mənəvi mahiyyətini qoruyub saxlaya bilməsi məsələləri dayanır. Bu mənada tamaşanın adı da xüsusi məna kəsb edir: insanlıq yalnız rahat və təhlükəsiz şəraitdə nümayiş etdirilən mənəvi keyfiyyət deyil, məhz həyatın ən ağır sınaqları zamanı qorunması vacib olan ali dəyərdir.
Müharibə mövzusunun dramaturgiyada işlənməsi həmişə mürəkkəb yaradıcılıq məsuliyyəti tələb edir. Çünki müharibə yalnız döyüş səhnələrindən, silahlardan, dağıntılardan və ölüm hadisələrindən ibarət deyil. Onun daha dərin və uzunmüddətli nəticələri insanın yaddaşında, qorxularında, münasibətlərində və mənəvi seçimlərində üzə çıxır. Fiziki yaralar zamanla sağala bilər, lakin insanın daxilində açılan yaraların sağalması bəzən bütöv bir ömrə sığmır. Toyqun Orbayın “İnsanlıq şərəfinə” pyesinin əsas üstünlüyü müharibəni yalnız tarixi və siyasi hadisə kimi deyil, insanın daxili aləmində baş verən faciəvi proses kimi mənalandırmağa imkan yaratmasıdır. Burada müharibənin mahiyyəti insanın yaşamaq instinkti ilə vicdanı, qorxu ilə cəsarəti, şəxsi mənafe ilə mənəvi borcu arasındakı ziddiyyətlərdə açılır.
Müharibə insanı seçim qarşısında qoyur. Bu seçimlərin bəziləri zahirən sadə görünə bilər, lakin onların arxasında insan taleyini dəyişən mənəvi məsuliyyət dayanır. Özünü xilas etmək üçün başqasını qurban vermək, qorxuya təslim olmaq, həqiqəti gizlətmək, yaxud təhlükəyə baxmayaraq mərhəmət göstərmək — bütün bunlar insanın daxili aləmində baş verən mübarizənin müxtəlif təzahürləridir. Əsərin fəlsəfi yükünü artıran da məhz bu məqamdır: insanın kimliyi onun yalnız nə düşündüyü və nə söylədiyi ilə deyil, ən çətin şəraitdə hansı qərarı verdiyi ilə müəyyənləşir. Bu baxımdan “İnsanlıq şərəfinə” müharibənin dağıdıcı gücünü göstərməklə yanaşı, onun qarşısında dayana biləcək mənəvi qüvvənin mahiyyətini də araşdırır. Həmin qüvvə nə silahdır, nə fiziki üstünlük, nə də hakimiyyət. Bu qüvvə insanın öz vicdanına sadiq qalmaq bacarığıdır.
Tamaşanın quruluşçu rejissoru Elşad Əhmədovun seçdiyi dramaturji materialın əsas xüsusiyyəti onun psixoloji istiqamətindədir. Birhissəli dramın təbiəti hadisələrin geniş zaman və məkan çərçivəsində təsvirindən daha çox, əsas konfliktin cəmləşdirilməsini, emosional gərginliyin qorunmasını və personajların daxili dünyasının ön plana çıxarılmasını tələb edir. Bu tip əsərlərdə rejissorun əsas vəzifəsi yalnız hadisələri ardıcıl şəkildə səhnələşdirmək deyil. O, sözün arxasında gizlənən susqunluğu, zahiri davranışların daxilindəki narahatlığı, xatirələrin doğurduğu ağrını və personajların dilə gətirə bilmədikləri hissləri teatrın ifadə vasitələrinə çevirməlidir. “İnsanlıq şərəfinə”nin ideya istiqaməti də belə bir yanaşmanı zəruri edir. Çünki müharibənin insan daxilində yaratdığı sarsıntıları yalnız hadisələrin təsviri ilə ifadə etmək mümkün deyil. Burada əsas məsələ insanın daxilində baş verənlərin tamaşaçıya çatdırılmasıdır. Qorxu, günah hissi, itki, peşmanlıq, sevgi və ümid kimi duyğular səhnə hadisələrinin psixoloji əsasını təşkil edir. Rejissor yozumunun konseptual mərkəzində müharibənin insanı mənəvi seçim qarşısında qoyması dayanır. Bu cür səhnə əsərində rejissor dramaturji materialın fəlsəfi mahiyyətini açmaq üçün personajların münasibətlərindəki ziddiyyətləri, emosional dəyişiklikləri və mənəvi qarşıdurmaları ön plana çəkməlidir. Çünki tamaşaçı üçün ən təsirli məqam çox vaxt hadisənin özü deyil, həmin hadisənin insanın daxilində doğurduğu nəticədir. Birhissəli quruluşun mühüm cəhəti emosional gərginliyin fasiləsiz inkişaf etdirilməsidir. Hadisələrin yığcam dramaturji çərçivədə cərəyan etməsi konfliktin təsir gücünü artırmaq, tamaşaçını personajların yaşantılarına daha yaxından cəlb etmək imkanı yaradır. Belə quruluşda hər bir dialoq, hər bir pauza, hər bir münasibət dəyişməsi ümumi ideyanın açılmasına xidmət etməlidir. Tamaşanın adı da rejissor yozumunun mümkün mənəvi istiqamətini müəyyənləşdirir. “İnsanlıq şərəfinə” ifadəsi həm ehtiram, həm çağırış, həm də bir növ mənəvi and təsiri bağışlayır. Bu ad tamaşaçını insanlığın mahiyyəti haqqında düşünməyə sövq edir: insan olmaq yalnız bioloji mövcudluq deyil, başqasının ağrısını anlamaq, məsuliyyət daşımaq və şəraitdən asılı olmayaraq mənəvi seçim etmək bacarığıdır.
“İnsanlıq şərəfinə” pyesində zaman və məkanın konkret sərhədlərdən müəyyən mənada uzaqlaşaraq müharibənin universal obrazına çevrilməsi əsərin ideya imkanlarını genişləndirir. Bu yanaşma tamaşaçını yalnız müəyyən personajların taleyi haqqında düşünməyə deyil, ümumiyyətlə, insanın müharibə şəraitindəki vəziyyətini dərk etməyə yönəldir. Beləliklə, səhnədəki faciə ayrı-ayrı insanların şəxsi tarixindən çıxaraq bütöv insanlığın mənəvi təcrübəsinə çevrilir. Personajların xatirələri, qarşılaşmaları və daxili monoloqları keçmişlə indiki zaman, həyatla ölüm, yaddaşla unutmaq arasında mürəkkəb əlaqələr yaradır. Yaddaş bu kontekstdə xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Müharibə insanın keçmişini əlindən ala bilməsə də, həmin keçmişə münasibətini dəyişdirə bilər.
Tamaşada müxtəlif xarakterlərin və fərqli talelərin bir araya gəlməsi ilə müharibənin insanlara eyni cür təsir etmədiyini, lakin hər kəsi müəyyən mənada sınağa çəkdiyini göstərmək üçün mühüm imkan yaradır.
Səhnə əsərində Hovard Hodqson obrazını əməkdar artist Salamulla İsmayılov, Betti Hodqson obrazını əməkdar artist Sevda Orucova, doktor Samuel Devis obrazını Ramal Mansırlı, Ralp Hodqson obrazını Murad Meyfalıyev, Mişel Konnors obrazını Elmir Məmmədov, Marta obrazını Şəlalə Rüstəmova, Çarli obrazını isə Fərid Vəliyev canlandırır. Bu aktyor heyəti əsərin personajlar dünyasını təşkil edir. Obrazların hər birinin öz fərdi xarakteri və səhnə funksiyası olsa da, onların ümumi ideya müstəvisində birləşdiyi əsas nöqtə müharibənin insan taleyində yaratdığı mənəvi sarsıntıdır.
Əməkdar artist Salamulla İsmayılovun canlandırdığı Hovard Hodqson obrazına əsərin əsas mənəvi konfliktləri baxımından yanaşmaq mümkündür. Məhz insanın ağır şəraitdə özünü necə dərk etməsi, keçirdiyi hadisələrə hansı mənəvi münasibəti göstərməsi və qərarlarının nəticələri ilə necə üzləşməsi əsas göstəricisidir. Bu çür psixoloji dramaturgiyada obrazın gücü yalnız söylədiyi sözlərlə müəyyənləşmir. Onun tərəddüdləri, emosional reaksiyaları, susqunluğu və digər personajlarla münasibətləri də daxili aləminin açılmasında mühüm rol oynayır. Hovardın səhnə mövcudluğu tamaşaçı üçün insanın müharibə şəraitində hansı mənəvi məsuliyyət daşıdığı barədə düşünmək imkanını yaradır. Bu baxımdan obrazın əhəmiyyəti onun yalnız fərdi taleyində deyil, insanlığın qorunması ilə bağlı ümumi sualların daşıyıcısı olmasındadır. Bütün sadalanan bu kimi amillər Əməkdar artist Salamulla İsmayılovun xarakterk səhnə xüsusiyətlərində təqdim edilir.
Əməkdar artist Sevda Orucovanın ifa etdiyi Betti Hodqson obrazı tamaşanın mənəvi dünyasında insan münasibətlərinin, bağlılığın və itki qorxusunun araşdırılması baxımından əhəmiyyətli istiqamət yaradır. Müharibənin dağıdıcı gücü ilk növbədə insanın sevdikləri ilə münasibətlərində özünü göstərir. Ayrılıq, narahatlıq və itirmək ehtimalı gündəlik münasibətlərin mahiyyətini dəyişdirir. Əvvəllər adi görünən bir söz, bir baxış və ya birgə yaşanmış xatirə sonradan böyük mənəvi dəyər qazanır. Betti obrazının dramaturji imkanları da bu həssaslıq müstəvisində diqqəti cəlb edir. O, tamaşaçını müharibənin yalnız döyüşən insanların deyil, gözləyənlərin, sevənlərin və taleyin ağır sınaqları ilə üzləşənlərin həyatında yaratdığı faciələri düşünməyə çağırır.
Aktyor Ramal Mansırlının canlandırdığı doktor Samuel Devis obrazı insan həyatı, məsuliyyət və mənəvi borc məsələlərinin müzakirəsi üçün mühüm dramaturji imkanlar açır. Həkim obrazı müharibə mövzusunda xüsusi simvolik məna daşıyır. Onun peşə fəaliyyəti həyatın qorunması ideyasına əsaslanır, müharibə isə həyatın məhv edilməsini adi hala çevirən zorakılıq məkanıdır. Bu iki istiqamət arasında yaranan ziddiyyət həkim obrazını mənəvi məsuliyyət baxımından əhəmiyyətli edir. Həkimin qarşısında insan həyatının dəyəri ilə bağlı suallar dayanır. İnsan həyatını qorumaq hansı şəraitdə mümkündür? Peşə borcu şəxsi qorxu ilə toqquşduqda nə baş verir? İnsanın başqasına yardım etmək öhdəliyi təhlükə qarşısında da qüvvədə qalırmı? Bu suallar doktor Samuel Devis obrazının təhlilini genişləndirir və onu yalnız peşə sahibi kimi deyil, insan həyatının dəyəri barədə düşüncələrinin mümkün daşıyıcısı kimi təqdim etməyə əsas verir. Aktyorun ifasında obraz maraqla izlənilir.
Aktyor Murad Meyfalıyevin ifa etdiyi Ralp Hodqson obrazı tamaşanın insan taleyi və mənəvi seçimlə bağlı ümumi problematikası daxilində nəzərdən keçirilə bilər. Müharibə şəraitində insanın davranışı çox zaman xarici hadisələrlə daxili istəklərin toqquşması nəticəsində formalaşır. İnsan bir tərəfdən özünü qorumağa, digər tərəfdən isə əvvəlki həyatının mənəvi dəyərlərini saxlamağa çalışır. Bu iki meyl arasında yaranan ziddiyyət onun xarakterini mürəkkəbləşdirir. Ralp obrazının bədii əhəmiyyətini də bu ümumi psixoloji müstəvidə araşdırmaq mümkündür. Onun digər personajlarla münasibətləri və hadisələrə reaksiyaları əsərin əsas ideyasına, insanın ağır şəraitdə kimliyini qorumasına bağlanır. Məhz bu baxımdan aktyorun ifasında təqdim edilən obraz xüsusi çəkisi ilə seçilir.
Gənc aktyor Elmir Məmmədovun ifasında Mişel Konnors obrazı personajlar sisteminin bütövlüyü daxilində müharibənin fərqli insan talelərində doğurduğu mənəvi nəticələrin araşdırılması üçün əhəmiyyət daşıyır. Müharibə insanları yalnız fiziki məkan baxımından bir-birinə yaxınlaşdırmır. O, onların fərqli həyat təcrübələrini eyni faciənin daxilində qarşılaşdırır. İnsanlar müxtəlif keçmişlərə, inanclara və arzulara malik olsalar da, təhlükə qarşısında ortaq suallarla üzləşirlər: yaşamaq nə deməkdir, başqasının həyatı qarşısında məsuliyyətimiz nə qədərdir və hansı dəyərlər heç bir şəraitdə itirilməməlidir? Mişel obrazına belə bir ideya müstəvisində yanaşmaq əsərin fərdi taleləri ümumbəşəri problemlərlə əlaqələndirən dramaturji xəttini aydınlaşdırmaqda daha yaxında kömək edə bilir.
Aktrisa Şəlalə Rüstəmovanın canlandırdığı Marta obrazı insanın mənəvi dünyasında həssaslıq, yaddaş və dözüm kimi anlayışların əhəmiyyətini vurğulamaq baxımından səhnədə maraqla izlənilir. Müharibənin yaratdığı ağrı yalnız birbaşa zorakılığa məruz qalan insanlarla məhdudlaşmır. O, insanların bir-birinə münasibətində, gündəlik həyatın pozulmasında, gələcəyə inamın sarsılmasında da özünü göstərir. Bu mənada həssaslıq insanın zəifliyi deyil, başqasının ağrısını duymaq qabiliyyətidir. Marta obrazının ümumi ideya sistemindəki yeri də bu mənəvi ölçü ilə əlaqələndirilə bilər. İnsanın faciə qarşısında hisslərini qoruması, ağrıya laqeyd qalmaması və ümidi tamamilə itirməməsi insanlığın yaşamasına xidmət edən mənəvi keyfiyyətlərdəndir. Məhz aktrisa Şəlalə Rüstəmovanın canlandırdığı Marta obrazı müharibənin insanın mənəvi dünyasında yaratdığı izləri həssaslıq, yaddaş və dözüm anlayışları vasitəsilə ifadə edir. Aktrisanın obraza yanaşması insanın faciələr qarşısında daxili sarsıntılarını, başqalarının ağrısını duymaq qabiliyyətini və mənəvi dayanıqlığını ön plana çıxarır. Marta obrazı vasitəsilə göstərilir ki, bütün çətinliklərə baxmayaraq, insanlığın qorunması mərhəmətə, yaddaşa və ümidə bağlıdır. Beləliklə, Şəlalə Rüstəmovanın ifasında Marta yalnız müharibənin ağrılarını daşıyan bir insan deyil, həm də mənəvi dəyərlərin və insanlıq duyğusunun təcəssümüdür.
Aktyor Fərid Vəliyevin ifasınad Çarli obrazı da tamaşanın ümumi insan konsepsiyasının tərkib hissəsidir. Müharibə haqqında psixoloji dramda hər bir personaj ümumi faciənin fərqli tərəfini üzə çıxarmaq imkanı daşıyır. Çarli obrazı da bu ümumi ideya çərçivəsində tamaşanın insan xarakterinin mürəkkəbliyini araşdıran personajlar sisteminə daxildir. Fərid Vəliyevin ifa etdiyi Çarli obrazı müharibənin insan taleyinə vurduğu ağır zərbələri sosial baxımdan həssas vəziyyətdə olmaqla sabit yaşayış və məşğulluq şəraiti olmayan bir insan həyatı kontekstində əks etdirir. Obrazın həyat tərzi müharibənin insanı yalnız maddi yoxsulluğa deyil, həm də mənəvi tənhalığa, sosial təcridə və gələcəyə inamın itirilməsinə sürüklədiyini göstərir. Marta obrazında həssaslıq, yaddaş və mənəvi dözüm ön plana çıxırsa, Çarli obrazı insan xarakterinin mürəkkəbliyini və faciə qarşısında fərqli davranış formalarını ifadə edir. Beləliklə, hər iki obraz vasitəsilə müharibənin dağıdıcı nəticələrinin yalnız fiziki itkilərlə məhdudlaşmadığı, insanın ləyaqətinə, sosial mövqeyinə və mənəvi dünyasına da təsir etdiyini nümayiş etdirir. Marta və Çarlinin taleləri müharibədən sonra belə insan həyatında davam edən iztirabların və insanlığın qorunması uğrunda mübarizənin səhnə təcəssümüdür.
“İnsanlıq şərəfinə” kimi mənəvi-fəlsəfi məzmunlu əsərdə aktyor ifasının inandırıcılığı personajların daxili məntiqinin açılmasından asılıdır. Tamaşaçı obrazın nə üçün tərəddüd etdiyini, hansı səbəbdən qorxduğunu, nəyi itirməkdən çəkindiyini və hansı mənəvi dəyəri qorumağa çalışdığını hiss etməlidir. Aktyorlar arasındakı tərəf-müqabil münasibətləri də mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Psixoloji dramda dialoq yalnız məlumat ötürmək vasitəsi deyil; o, personajların bir-birinə təsir göstərdiyi, münasibətlərinin dəyişdiyi və konfliktin dərinləşdiyi canlı prosesdir. Bu baxımdan tamaşanın bədii təsirini müəyyən edən əsas amillərdən biri aktyorların fərdi ifa üslublarının vahid ideya istiqamətində birləşməsi, hər bir obrazın müstəqil xarakterini qorumaqla ümumi dramaturji gərginliyə xidmət etməsidir.
“İnsanlıq şərəfinə” tamaşasının ideya məkanında həyat və ölüm qarşıdurması quruluşçu rejissor Elşad Əhmədovun traktovkası baxımından yalnız müharibənin yaratdığı fiziki itkilər kontekstində deyil, insanın mənəvi bütövlüyünün qorunması problemi kimi də təhlil olunur. Bu yanaşmada müharibə insanın həyatını təhlükə altına alan tarixi hadisə olmaqla yanaşı, onun mənəvi dəyərlərini, başqalarına münasibətini və daxili müqavimət gücünü sınağa çəkən faciəvi şərait kimi mənalanır. Rejissor traktovkasının humanist mahiyyəti insanı müharibənin statistik qurbanı və ya mücərrəd qəhrəman obrazı səviyyəsində təqdim etməməkdə üzə çıxır. Əksinə, insanın fərdi taleyi, yaşadığı mənəvi sarsıntılar, itkilər qarşısındakı davranışı və daxili dünyası ön plana keçir. Beləliklə, tamaşanın ideya istiqaməti müharibənin zahiri hadisələrindən daha çox, həmin hadisələrin insan şüurunda və mənəviyyatında yaratdığı nəticələrin açılmasına yönəlir. Rejissor traktovkasında həmçinin həyat və ölüm anlayışları bir-birini tamamlayan, eyni zamanda ziddiyyət təşkil edən mənəvi kateqoriyalar kimi şərh olunur. Bu baxımdan, fiziki ölüm insan varlığının son həddi olsa da, mənəvi ölüm insanın vicdanını, mərhəmətini və başqalarına qarşı həssaslığını itirməsi ilə əlaqələndirilə bilər. Müharibənin yaratdığı dağıntılar yalnız maddi aləmi əhatə etmir; o, insanların yaddaşında, düşüncələrində və emosional dünyasında da dərin izlər buraxır. Rejissor yanaşmasının bu müstəvidə təhlili tamaşaçını insanın sağ qalmaq instinkti ilə mənəvi dəyərlərinə sadiq qalmaq istəyi arasındakı mürəkkəb münasibət üzərində düşünməyə yönəldir. Elşad Əhmədovun “İnsanlıq şərəfinə” tamaşasındakı rejissor traktovkasını xarakterizə edən başlıca ideya istiqaməti müharibənin insanın fiziki varlığı ilə yanaşı, mənəvi dünyasına da təsir göstərməsini ön plana çıxarmaqdır. Həyat və ölüm qarşıdurması bu kontekstdə daha geniş məna qazanaraq insanın öz mənəvi bütövlüyünü qorumaq mübarizəsinə çevrilir.
Səhnə əsərinin quruluşçu rəssamı Mirzə Mehdi Hüseynov, musiqi tərtibatçısı Svetlana Zelmixanqızı və işıq tərtibatçısı Samir Həsənovdur. Bu yaradıcı komponentlərin ümumi səhnə həllindəki funksiyasını nəzərə aldıqda dekorasiya, işıq və musiqi yalnız hadisələrin baş verdiyi mühiti yaratmır, həm də personajların daxili vəziyyətinin ifadəsinə xidmət edir. Xüsusilə psixoloji dramda pauza, sükut, işıq-kölgə münasibəti və musiqinin emosional çalarları insanın sözlə ifadə edə bilmədiyi iztirabları tamaşaçıya çatdırmaq imkanına malikdir.
Qeyd etmək lazımdır ki, Gəncə Dövlət Milli Dram Teatrının səhnəsində təqdim edilən əsərin ideya istiqaməti müharibənin yalnız fiziki dağıntılarla ölçülmədiyini, onun insanın yaddaşında, vicdanında və münasibətlərində dərin izlər buraxdığını xüsusi olaraq vurğulayır. Məhz “İnsanlıq şərəfinə” bu mövzunu səhnə sənətinin imkanları daxilində araşdıran əsər olaraq diqqət mərkəzində olmağı bacarır.
Anar Ərtoğrul Burcəliyev
Teatrşünas-tənqidçi
