Etmtv.news təhsil portalı “Pedaqoji söhbətlər” adlı yeni bir layihəyə başlamışdır. Layihə çərçivəsində Gəncə şəhərinin aparıcı mütəxəssisləri, pedaqoqlar və ziyalılar ilə söhbətlər və müsahibələr yer alacaqdır.
İlk qonağımız Gəncə şəhər 1 nömrəli Uşaq-Gənclər İdman-Şahmat Məktəbinin direktoru, Paraolimpiya çempionu Ramil Qasımovdur.
-Ramil müəllim, idman eyni zamanda sağlam həyat tərzi deməkdir. Sizcə bu prosesdə ilk olaraq hansı mühit daha geniş rol oynayır, ailə, yoxsa, məktəb?
-Düşünürəm ki, bu proses ilk növbədə ailədə başlayır, sonralar uşaqların təlim-tərbiyəsi ilə dərindən məşğul olan orta məktəblərdə davam etdirilir. Gənclər və yeniyetmələr arasında sağlam həyat tərzi uzun illik bir təlim-tərbiyə prosesidir və bütün fənlər üzrə müəllim heyətinin birgə səyləri nəticəsində formalaşdırılır, bu biliklər sonradan qabiliyyət və bacarıqlar sisteminə çevrilir.
-Uşaqlarımızı pis vərdişlərdən necə qorumalıyıq? Ümumiyyətlə bu vərdişlərin yaranma səbəblərini nədə görürsünüz? Uşaqların bir şəxsiyyət kimi formalaşmasında idman məktəblərinin rolu nədən ibarətdir?
-Bu səbəblərin kökü kimi bunu insanların anormal davranışlarında, ailənin yerinə yetirməli olduğu funksiyanın necə həyata keçirilməsində, uşaqların şüuruna, şəxsiyyətinə ziyan vuran bir sıra səbəbləri araşdırmalı və müəyyən etməliyik. Bu zaman biz iqtisadi, sosial (alkoqolizm, narkomaniya), psixoloji və etik (qəddarlıq, aqressivlik, münaqişə), eqoizm, ailə üzvlərinin bir-birindən uzaqlaşması, tibbi (müxtəlif xəstəliklər) və s. də nəzərə almalıyıq. Çoxları üçün ailə yükə, uşaqlar isə ikiqat yükə çevrilir. Bütün bunların nəticəsində təkcə böyüklər deyil, hər şeydən əvvəl uşaqlar əziyyət çəkir. Bu səbəblər onlarda ən mühüm mənəvi keyfiyyətləri – insana inamı, özünə inamı, insanlar arasında insani münasibətləri məhv edir.
İnsanın böyüməsi mərhələsində onun həyat yolunun mürəkkəb və qeyri-müəyyən formalaşdırılmasına gəlincə onu da qeyd etmək yerinə düşərdi ki, yetişən gənc nəsilin öz doğma ölkəsində şəxsiyyət kimi böyüməsi və formalaşması üçün hər cür şərait vardır.
Yetişən nəsil yetkinliyə qədəm qoyan zaman onun üçün bir seçim dövrü gəlir. Uşaq böyüdü! O, dünyada baş verənlərə öz baxışını formalaşdırıb, bu baxış ola bilsin bəlkə də həmişə düzgün deyil. Onu aldada və yanlış yola yönəldə bilərlər, onun beynində pis dünyagörüş formalaşa bilər – bu, əlbəttə ki, dəhşətdir! O ilk dəfədir ki, əvvəllər fərqinə varmadığı çətinliklərlə üzləşməyə başlayır. Bir gəncin həyatı əvvəllər təsəvvür etdiyi kimi getmir. – Bunlar alkoqolizm, narkomaniya, depressiya, aqressivlik, apatiya, laqeydlik, özünütəcrid, cəmiyyətə və ətrafa meydan oxuyan davranış, özünə və öz potensialına inamın itməsidir. O, həqiqəti, dəyərlərin müqayisəsi axtarışında olarkən istənilən pis fikirli insanların təsiri altına düşə bilər. Bu həmin yeniyetmələr üçün çox təhlükəli bir durumdur. Vaxt ötdükcə bu, onlarda pis insanlardan və pis vərdişlərdən daha çox asılılıq yarada bilər, demək, gələcəkdə ictimaiyyət üçün təhlükəli olacaqdır.
Bunlar əlbəttə ki,cəmiyyətimiz üçün kütləvi xarakter deyil. Dövlətimiz bu gün uşaqların rahat təhsil üçün hər cür şərait yaratmışdır və sadaladığımız amillər də dövlət strukturlarının sıx nəzarəti altındadır. Bu sahədə geniş işlər görülməkdədir və uşaq idman məktəbləri də apardığı səmərəli işlər ilə bu sahəyə böyük töfhələr verməkdədir.
Şagirdlərin aldıqları biliklər onların həyatda üz tutduqları sahələrdə – xidmətdə, ictimai, şəxsi və ailə həyatında ən mühüm davranışlar sistemini yaradaraq formalaşdırır, onlara milli-mənəvi aspekdə düzgün dünyagörüş verir. Gənclər lazımi səriştələrin, biliklərin, bacarıqların mənimsənilməsində əsas meyarı öz şüurlu davranışı, öz həyati məqsədlərini həyata keçirmək bacarığı, balanslaşdırılmış sağlam həyatın sosial və təbii prosesləri ilə əldə edir. Bu məqsədlərə çatmaq üçün isə onlara müxtəlif idman növləri üzrə təcrübəli bədən tərbiyəsi müəllimlərinin və məşqçilərin rəhbərliyi altında fəaliyyət göstərmək, bədən tərbiyəsi və idman hazırlığı prosesində isə tam şəkildə formalaşdırıla bilən bacarıq, güclü fiziki hazırlıq və iradəli keyfiyyətlər lazımdır.
Demək, sağlamlıq və sağlam həyat tərzi ilə bağlı psixoloji amillər, bu həyat tərzi zamanı yaranan dünyagörüşü, düzgün təşkil olunan bədən tərbiyəsi insan həyatında əsas amillərə çevrilir və insanı böyük idmana doğru istiqamətləndirir.
-Bu gün Azərbaycan dünyada idman ölkəsi kimi tanınır. Bununla belə, ölkəmizdə sağlam həyat tərzi ilə bağlı hansısa problemlər mövcuddurmu?
-21-ci əsrin əvvəllərindən başlayaraq sağlam həyat tərzi problemi təkcə bizdə deyil, xaricdə də çox populyarlaşıb. Bundan əvvəllər də insan sağlamlığı ilə bağlı oxşar problemlər mövcud idi. Xaricdə bu cür problemlər tez-tez qaldırılırdı – öz sağlamlığını qorumaq və yaxşılaşdırmaq hüququnun genişləndirilməsinin təbliği ilə. Ölkəmizdə şəxsi sağlamlıq üzrə problemlərin həlli məsələləri XX əsrin sonlarından başlayaraq Azərbaycan Respublikasının yaranması ilə xüsusilə aktuallaşdı. Ölkəmizdə hər bir fərdin sağlamlığı ilə bağlı çağırışlar geniş şəkildə aparılmağa başladı. Bununla əlaqədar müstəqil respublikamızın yarandığı ilk dövrlərdən başlayaraq, ölkəmizdə fəaliyyət göstərən orta və ali təhsil ocaqlarında bu anlayış geniş tətbiq edilməyə başlamışdır və bu gün də bu siyasət uğurla davam etdirilməkdədir.
Təhsildə idmanın inkişafı ilə bağlı baş verən bu müsbət və mütərəqqi yeniliklər, şübhəsiz ki, bu dövrlər ərzində gənclərin lazımi şüur səviyyəsinin qorunub saxlanması üçün müsbət rol oynamışdır.
-Belə də bir fikir mövcuddur ki, şəxsin sağlamlığının dəyər kimi qiymətdən düşməsi bir çox planetar fəlakətlərə səbəb olardı.
– Bununla əlaqədar olaraq həyatımızda sağlamlığın dəyərini artırmaq uğrunda daha effektiv yolların tətbiq edilməsi üçün mühüm addımlar atılır. İnsan sağlamlığının təmin edilməsində ardıcıllıq prinsipləri və mexanizmlərinin işlənib hazırlanmasına, müasirliyin planetar, sosial və şəxsi səviyyələrdə sağlamlıq anlayışının formalaşması üçün fəlsəfi və metodoloji əsasların işlənib hazırlanmasına həmişə ehtiyac vardır. Sağlam olmayan yerdə düzgün olmayan davranış formaları, pis vərdişlər yaranmağa başlayır. İnsanların, xüsusən də gənclərin səhhəti pisləşir. Yuxarıda göstərilənlərlə əlaqədar olaraq, sağlam həyat tərzinin möhkəmləndirilməsi problemi idmanın geniş inkişaf etdiyi bu dövrdə də xüsusi aktuallıq kəsb edir. Demək bu, həm praktiki, həm də nəzəri səviyyədə həll edilməlidir. Demək, gənclərin sağlamlığı ilə bağlı prioritetlərin təbliğ edilməsinə daim diqqət yetirmək, onlara bədən tərbiyəsi vasitəsi ilə sabit sağlam düşüncənin formalaşmasının vacibliyini göstərmək, cəmiyyətə – xüsusilə də gənclərə sağlam həyat tərzi dünyagörüşü kimi vacib bir aspektin dərk edilməsini daim təklif etmək lazımdır. Bu təbliğat hər gün aparılmalıdır.
Bugünkü cəmiyyət daim inkişafdadır. Bir tərəfdən insan şüurunun inkişafı, onun davranışının düzgün təşkili, sağlamlığının möhkəmləndirilməsi üçün çoxlu imkanlar var, digər tərəfdən isə biz real şəraitdə bütün bu amillərin daha da pisləşdiyini görürük. İntellektual təbəqə olaraq, siz jurnalistlər də vətəndaşlarda ictimai şüurunun yaradılmasında yaxşı mənada ən mühüm təşkilatçılara çevrilməlisiniz. Kütləvi informasiya vasitələri insanların məişəti, ictimai fəaliyyətin müxtəlif sahələri, ölkəmizdə maddi-mənəvi həyatın ən yaxşı formalarının qurulması istiqamətində həyata keçirilən mühüm proqramlar haqqında yüksək tərbiyəvi təsirə malik etibarlı bir sahədir. O, belə aktual məlumatları daim əhaliyə çatdırmalıdır.
Amma reallıqda biz bəzən tamam başqa bir şey görürük. Medianın müxtəlif növləri və kanalları əsasən mənasız, zibil, saxta məlumatlarla dolu olsa da, onlara ciddi gəlir gətirir Bu, elə idman sahəsi üzrə olan məlumatlara da aiddir. Bir çox KİV-lərdə informasiya istehsalının etik-estetik səviyyəsi də aşağı, bəzən hətta açıq-aşkar dağıdıcı xarakter daşıyır. Amma hər şeyə rəğmən insan həyatında ən vacib amil elə sağlamlıqdır.
Cəmiyyətimizdə mühüm sosial qrup kimi yeniyetmə və gənclərin sağlamlıq vəziyyəti təkcə mövcud sosial-iqtisadi vəziyyətin göstəricisi deyil… Və bu, dövlətin sosial inkişafı, həm də cəmiyyətin gələcək əmək, iqtisadi, mədəni, müdafiə potensialının mühüm göstəricisidir. Ona görə də bu gün gənclərin sağlamlığının düzgün formalaşması, onun hansı amillərdən asılı olduğu və bu amillərə necə təsir göstərə biləcəyini öyrənmək, bu sahədə müsbət nəticələr əldə etmək üçün son dərəcə mühüm bir vəzifədir. Bu gün biz bu vəzifələrin öhdəsindən layiqincə gəlməyə çalışırıq.
-Idmançıların təlimində ən mühüm şərtlərdən biri hansılardır?
-Kompleks pedaqoji-psixoloji və sosial nəzarət idmançılarla iş zamanı ən mühüm şərtlərdən biri hesab olunur.
Məşqlərin təsnifatı həmişə tədqiqat metodları kompleksidir. Burada psixoloji, pedaqoji və sosial yanaşma böyük rol oynayır. Sadə dildə desək, hər bir idman sahəsi üzrə məşqlərin mürəkkəb kompleks sistemi vardır və günlər ötdükcə bu mürəkkəblik səviyyəsi daha da inkişaf etdirilir.
İdmançıların mühüm yarışlara hazırlığı xeyli dərəcədə kompleks psixoloji, pedaqoji və sosial nəzarətin fəaliyyət prosesinin nə dərəcədə düzgün təşkil olunmasından və planlaşdırılmasından asılıdır. Belə nəzarətin məzmununa, ilk növbədə, idmanın xüsusiyyətlərini əks etdirən psixoloji testlərin və metodların sistemli kompleksi də daxil edilməlidir.
Bu zaman ən əhəmiyyətli pedaqoji üsullardan biri, idmançının şəxsi bacarıqları, onun yarışlara hazırlıq səviyyəsi, idmançı kimi fəaliyyətinin bütün parametrləri nəzərə alınaraq fərdə yaradılan şəraitdir.
Bununla belə, əksər idman növlərində bu cür psixoloji-pedaqoji metodlar və sosial nəzarət kompleksləri hələ işlənilib hazırlanmamışdır və buna görə də bu, əksər hallarda sistemsiz şəkildə və tam dərk edilmədən həyata keçirilir ki, bu da onların hazırlığı və yarışlar zamanı ümumi nəticələrin səviyyəsinə mənfi təsir göstərə bilir. İdmançıların məharəti nəzərə alınmazsa, bu gələcəkdə onların hazırlanmasında ciddi problemlər yaradacaqdır. Bundan əlavə, idmanın inkişafının dinamikliyini nəzərə alsaq, bu problemə barmaqarası yanaşma hansı çətinliklərin yaranmasına şərait yaradardı? Axı, yarışların qaydalarında edilən kiçik dəyişikliklər belə nəticələrin məzmununa ciddi təsir göstərə bilər. Bu səbəbdən idmanda psixoloji və pedaqoji nəzarət mütləqdir.
-Bu problemin həlli ilə bağlı çətinlikləri aradan qaldırmaq olarmı?
-Əlbəttə ki, olar. Sadaladıqlarımız yalnız bəzi sahələrə aid olmaqla yalnız müvəqqəti hallar sayılır. İdmanda psixoloji, pedaqoji və sosial nəzarətin düzgün aparılması qələbələrin ümumi təsnifatına müəyyən dərəcədə töhfə verir. Burada idmançıların istək, həvəs və bacarıqlarını daha tez kəşf etmək, onun bacarıqlarını düzgün istiqamətə yönəltmək, ona inkişafda hərtərəfli dəstək göstərmək xüsusilə vacibdir. Xüsusilə bu, davam edən kompleks nəzarətin daha yüksək etibarlılığını təmin etməklə, formalaşan idmançıların hədəf istiqamətini və bacarıq səviyyəsini təyin edə bilir. Bu zaman aparılan metodoloji təhlil isə, tədqiq olunan fenomen idmançının bacarıq səviyyəsinin artırılması üçün yalnız xeyir gətirir.
Keçirilən məşqlərin ümumi metodoloji təhlili gələcəkdə idmançının ən böyük nailiyyətlər əldə etməsində böyük rol oynayacaqdır. İdmanda kompleks psixoloji nəzarətin məzmunu və üsulları metodiki tövsiyələrin verilməsi vasitəsilə daha da güclü xarakter alır. Yüksək ixtisaslı idmançıların hazırlığının kompleks qiymətləndirilməsi sistemi idmanda ən böyük uğurların əldə edilməsində açardır.
Bu şəraitdə təkcə intellektual, mənəvi səviyyə deyil, həm də fiziki sağlamlığın formalaşması mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Uşaq idman məktəblərinin məşqçi – müəllim heyəti humanitar profilli müəllimlərin funksiyalarını əvəz etmədən, eyni zamanda kifayət qədər dünyagörüşlü biliyə malik insanların yetişdirilməsinə can atır – gənclərin həyat tərzini sağlamlıq prinsipləri əsasında təşkil edir. Bu, bədən tərbiyəsi və idman sahəsində dünyagörüşün formalaşmasında zəruri istiqamətlərdən biridir.