Azərbaycan poeziyası əsrlər boyu xalqın milli yaddaşını, mənəvi dəyərlərini, azadlıq ideallarını və insan ruhunun zənginliyini yaşadan mühüm sənət sahələrindən biri olmuşdur. Müasir Azərbaycan ədəbiyyatında bu ənənəni uğurla davam etdirən qələm sahiblərindən biri də şairə Səadət Qəribdir. Onun yaradıcılığı vətənə bağlılıq, milli kimlik, türk dünyasının birliyi, qadının mənəvi aləmi, insan taleyi, sevgi, vicdan və həyatın fəlsəfi mahiyyəti kimi mövzuların poetik ifadəsi ilə seçilir. Səadət Qəribin şeirlərində duyğu və düşüncə, lirika və vətəndaş mövqeyi, fərdi hisslər və ümummilli ideyalar üzvi şəkildə birləşir. 1970-ci il iyunun 10-da Goranboy rayonunun Dəlməmmədli şəhərində anadan olan şairə erkən yaşlarından ədəbiyyata və musiqiyə böyük maraq göstərmiş, Gəncə şəhərində Qəmbər Hüseynli adına Musiqi Məktəbində təhsil almışdır. Musiqi ilə poeziyanın vəhdəti onun yaradıcılığında xüsusi ahəng yaratmış, şeirlərinin bir çoxuna bəstələnən mahnılar Azərbaycanın Xalq və Əməkdar artistlərinin, eləcə də qardaş Türkiyədə müğənnilərin repertuarına daxil olmuşdur. Xüsusilə qeyd etməliyəm ki, musiqi təhsili onun poetik düşüncəsinə də təsir göstərmiş, şeirlərinə xüsusi ritm, ahəng və melodiklik qazandırmışdır. Üç kitab müəllifi olan, 2023-cü ildən Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü kimi fəaliyyət göstərən Səadət Qərib Azərbaycan və Türkiyə ədəbi mühitində tanınan şairlərdən biridir. Onun üçüncü kitabının Tehranda nəşr olunması, dördüncü kitabının Türkiyədə çapa hazırlanması, beynəlxalq şeir müsabiqələrinin qalibi və “Ziyadar” mükafatı laureatı olması yaradıcılığının coğrafiyasının genişliyini göstərir. Bu fakt onun poeziyasının yalnız oxunan deyil, həm də dinlənilən və geniş auditoriyaya təsir göstərən sənət nümunəsinə çevrildiyini sübut edir.
Səadət Qərib poeziyasında bir neçə əsas mövzu xüsusi yer tutur: Vətən və dövlətçilik sevgisi, Qarabağ və Zəfər ruhu, Türk dünyasının həmrəyliyi, insan taleyi və mənəvi məsuliyyət, sevgi və mərhəmət, qadının mənəvi gücü, həyatın fəlsəfi mahiyyəti və vicdan, sədaqət və insanlıq. Bu mövzular müəllifin bütün yaradıcılığında bir-birini tamamlayır və vahid ideya xətti yaradır.
Səadət Qəribin “Dünyada ədalət, haqq quran elim” şeiri vətəndaş poeziyasının uğurlu nümunələrindən biridir. Əsərdə Azərbaycan xalqının qəhrəmanlıq tarixi, müstəqillik uğrunda mübarizəsi, milli birlik ruhu və türk dünyasının həmrəyliyi yüksək emosional dillə təqdim edilir. Şeirin ilk misralarında müəllif Azərbaycanın qədim tarixə malik dövlət olduğunu xüsusi vurğulayır:
Sən qədim yurdumsan, Azərbaycanım!
Poladlar qanıyla tarixlər yazır.
Burada “qanla yazılan tarix” metaforası xalqın minilliklər boyu keçdiyi mübarizə yolunu ifadə etməklə eləcə də xalqın azadlıq uğrunda keçdiyi ağır və şərəfli yolu simvolizə edir. Müəllif göstərir ki, hər bir azadlıq, hər bir zəfər böyük fədakarlıq hesabına əldə olunmuşdur. O, həmçinin qəhrəman oğulların Vətən naminə canlarından keçməsini xalqın ən böyük mənəvi sərvəti kimi təqdim edir. Burada vətən sevgisi sadəcə hiss deyil, müqəddəs borc və vətəndaş məsuliyyəti kimi dəyərləndirilir. Şeirdə “Poladlar” sözü yalnız soyad və ya ad deyil, həm də möhkəmliyin, sarsılmaz iradənin rəmzidir. Bu obraz Azərbaycan əsgərinin gücünü və yenilməzliyini simvolizə edir. Müəllif yazır:
Mübariz qeyrətli igid oğullar,
Vətəni yolunda ölümə hazır.
Bu misralar Azərbaycan əsgərinin vətənə sədaqətini, dövlətə bağlılığını və müqəddəs torpaqlar uğrunda canından keçməyə hazır olduğunu göstərir. Burada qəhrəmanlıq yalnız hərbi anlayış deyil, milli mənəviyyatın ayrılmaz hissəsi kimi təqdim olunur.
Şeirin ikinci bəndində Laçın və Şuşa kimi Azərbaycanın tarixi və mənəvi baxımdan böyük əhəmiyyət daşıyan bölgələrinin adı çəkilir. Bu şəhərlər işğaldan azad olunmuş torpaqların rəmzi olmaqla yanaşı, xalqın milli qürurunun ifadəsinə çevrilir. Bu kimi fikirlərlə müəllif həm də qeyd etmək istəyir ki, Laçın və Şuşa artıq yalnız coğrafi məkan deyil, Azərbaycanın zəfərinin, milli qürurunun və tarixi ədalətin bərpasının rəmzidir. Müəllif bu şəhərləri ana Vətənin müqəddəs parçaları kimi təqdim edir. Burada “Hər Vətən övladın sənə min əsgər” misrası xalq ilə ordunun ayrılmaz vəhdətini ifadə edir. Şairə göstərir ki, Vətənin müdafiəsi yalnız ordunun deyil, bütöv xalqın müqəddəs borcudur. Üçüncü bənddə isə müəllif Azərbaycan Ordusunun qazandığı uğurları yüksək ruh yüksəkliyi ilə tərənnüm edir. “Dayanma, dayanma, irəli ordum” çağırışı xalqın qələbə əzmini və gələcəyə inamını əks etdirir. “Zülməti nur ilə boyadıq” ifadəsi isə qələbənin yalnız hərbi deyil, həm də mənəvi zəfər olduğunu göstəricisidir. Nur obrazı burada azadlığın, haqqın və ədalətin rəmzi kimi çıxış edir. Şeirin son hissəsində müəllif türk xalqlarının birliyini ön plana çəkir.
Səadət Qərib yaradıcılığında türkçülük və ortaq milli kimlik ideyası mühüm yer tutur. Azərbaycan ilə Türkiyə arasındakı qardaşlıq münasibətləri İlham Əliyev və Rəcəb Tayyib Ərdoğanın adlarının çəkilməsi ilə daha konkret məna qazanır. Şairə bu birliyi gələcək uğurların əsas təminatı kimi qiymətləndirir və xalqını “dünyada ədalət, haqq quran el” adlandıraraq şeirin ideya yükünü tamamlayır. Müəllif hər bir Azərbaycan vətəndaşını bu torpaqların keşiyində duran əsgər kimi təqdim edir. Eyni zamanda Dərbənd və Kəngər adlarının çəkilməsi türk dünyasının ortaq tarixini və mənəvi bağlarını ifadə etməklə türk xalqlarının ortaq tarixinə və mədəniyyətinə verdiyi böyük dəyərin göstəricisi olduğunu qeyd edir. Son bənddə müəllif yazır:
Birləşib yumruq ol, ey Turan elim…
Buradakı “yumruq” obrazı birlik, güc, həmrəylik və məğlubedilməzlik rəmzidir. Müəllif hesab edir ki, türk xalqları bir olduqda ədalət və haqq dünyada daha möhkəm bərqərar ola bilər.
Səadət Qərib yaradıcılığının digər mühüm xüsusiyyəti insan həyatının fəlsəfi tərəflərini əks etdirməsidir. Onun “Yük” adlı şeiri insan ömrünün mənəvi hesabatıdır. “Yük” şeirində müəllif insan ömrünü mənəvi məsuliyyət və vicdan prizmasından qiymətləndirir. Burada “yük” sözü yalnız fiziki deyil, həm də mənəvi anlam daşıyır. Qəm, dərd, məhəbbət, sədaqət, məşəqqət və qəbahət kimi anlayışlar insan həyatının müxtəlif mərhələlərini ifadə edən simvollara çevrilir. Şairə göstərir ki, insan həyatı boyunca topladığı əməllərin yükünü özü ilə daşıyır. Maddi sərvətlərin müvəqqəti, mənəvi dəyərlərin isə əbədi olduğu fikri əsərin əsas ideyasını təşkil edir. Son bənddə insanın axirətə yalnız öz əməlləri ilə getməsi vurğulanır. Bu yanaşma şeirə həm dini-fəlsəfi, həm də əxlaqi məzmun qazandırır.
Həmçinin burada “yük” sözü çoxqatlı simvol kimi çıxış edir. Şairənin fikrincə insan ömrü boyunca yalnız maddi deyil, mənəvi yüklər də daşıyır. Qəm yükü, dərd yükü, sevgi yükü, vicdan yükü, sədaqət yükü, qəbahət yüküdür. Bu anlayışların hər biri insan taleyinin müxtəlif mərhələlərini ifadə edir.
“Gül qadınlar” Səadət Qərib yaradıcılığının ən zərif və emosional nümunələrindən biridir. Müəllifin qadın psixologiyasını və qadının daxili dünyasını dərin poetik müşahidələrlə təqdim etməklə qadının surətini zərifliyin, gözəlliyin və eləcə də dözümlülüyün rəmzi olaraq təqdim edir. Müəllif qadınların yaşadıqları çətinlikləri, çəkdikləri iztirabları, lakin buna baxmayaraq sevgilərini və mərhəmətlərini qoruyub saxladıqlarını yüksək poetik dillə ifadə edir. Şeirin “Gül qadınlar danışmazlar, ətirləri ilə tanıtdılar özlərini” misrası qadının özünü sözlə deyil, davranışı, mənəviyyatı və sevgisi ilə ifadə etdiyinin göstəriçisi kimi daha maraqla oxunur. Müəllif qadını yalnız ailənin deyil, bütövlükdə cəmiyyətin mənəvi dayağı kimi təqdim edir. “Yağışlı günəşlər” ifadəsi isə qadın xarakterində həm kədərin, həm də ümidin bir arada yaşadığını göstərən uğurlu poetik metaforadır. Burada qadın yalnız ana və ya həyat yoldaşı kimi deyil, bütöv mənəviyyatın daşıyıcısı kimi də xüsusi olaraq təqdim olunur. Şairənin fikrincə qadınlar sevgini yaşadır, ailəni qoruyur, cəmiyyəti formalaşdırmaqla səssiz qəhrəmanlardır. “Gül qadınlar danışmazlar” misrası ilə yanaşı “Əlləri torpaq kimi isti” bənzətməsi qadının qayğıkeşliyini, “Gözləri dəniz qədər dərin” ifadəsi isə onun zəngin daxili aləmini bir daha maraqlı formada simvolizə edir.
Ümumiyyətlə Səadət Qərib yaradıcılığından danışarkən onun dil və üslub xüsusiyyətlərinin əsas üstünlüklərindən biri isə sadə, aydın və səmimi olmasıdır. Onun şeirlərində metaforalar, təşbehlər, epitetlər, simvolik obrazlar, təkrarlar, emosional müraciətlər, poetik ritm ustalıqla istifadə olunur. Müəllif oxucunu mürəkkəb sözlərlə deyil, dərin məna ilə düşündürməyi bacarır. Qeyd etməliyəm ki, məhz bu kimi xüsusiyyətlər onun şeirlərini müxtəlif yaş qrupları üçün anlaşılan və təsirli edir.
Səadət Qərib poeziyası yalnız estetik zövq yaratmır, həm də oxucuda vətəndaşlıq mövqeyi formalaşdırır, milli kimlik hissini gücləndirir, humanizm və mərhəmət kimi dəyərləri təbliğ edir. Musiqi ilə poeziyanın vəhdəti nəticəsində onun şeirləri geniş auditoriyaya çatır və mahnı şəklində də yaşayaraq yeni məna qatları qazanır.
Nəticə etibarilə, Səadət Qəribin yaradıcılığı Azərbaycan ədəbiyyatının müasir inkişaf mərhələsində milli ruhu, bəşəri dəyərləri və poetik düşüncəni birləşdirən mühüm nümunələrdən biri kimi qiymətləndirilə bilər. Onun şeirləri oxucunu düşündürür, duyğulandırır və mənəvi kamilliyə səsləyir. Məhz bu xüsusiyyətlər müəllifin poeziyasını zamanın sınağından çıxan, aktuallığını qoruyan və gələcək nəsillər üçün də dəyərini saxlayacaq ədəbi irsə çevirir.
Anar Ərtoğrul Burcəliyev
Teatrşünas-tənqidçi
