Azərbaycanda hər il yüzlərlə tələbə adını qazanan abituriyent təhsilini davam etdirmək üçün xarici universitetlərə üz tutur. Həmin tələbələr arasında yüksək bal toplayan gənclərin sayı da az deyil. Bu səbəbdən bu il IV ixtisas qrupu üzrə maksimum bal toplayan Nigar Ağazadə Azərbaycan universitetlərindən imtina edərək təqaüdlü əsasla Ankara Universitetinin Tibb fakültəsinə qəbul olunması təəccüblü olmadı.
Maraqlısı budur ki, xaricdə təhsil alan gənclərin bir çoxu elə karyerasını həmin ölkələrdə inkişaf etdirməyə həvəs göstərir. Bu da təbii ki, ölkəmizdə savadlı kadrların azalmasına səbəb olur. Qəbul imtahanında yüksək nəticələri olan gənclər nə üçün xaricdə oxumağa üstünlük verirlər?
Mövzu ilə bağlı Redaktor.az -a danışan təhsil eksperti Kamran Əsədov dedi ki, hazırda xarici ölkələrdə təhsil alan azərbaycanlı tələbələrin sayı 40 minə yaxındır:
“Onlardan 15 mini qardaş Türkiyədə, 20 mindən çoxu Rusiya, Ukrayna, Gürcüstan universitetlərində təhsil alır. Xarici ölkələrdə təhsil almaq üçün gedənləri əsasən bir neçə qrupa bölmək olar. Onlardan bir qrupu qəbul imtahanlarında keçid balını keçə bilməyənlərdir ki, sayları hədsiz dərəcədə çoxdur.
Azərbaycanda ali məktəblərdəki təhsildən qane olmayanlar isə ikinci kateqoriyanı təşkil edir. Ona görə də daha yüksək səviyyədə təhsil almaq üçün xarici ölkələrə üz tuturlar.
Gənclərin xaricdə ali təhsil almalarının başlıca səbəblərindən biri də Azərbaycanda təhsil haqqının yüksək olmasıdır. Hazırda Azərbaycanda 54 ali təhsil müəssisəsi fəaliyyət göstərir. Və bu qədər ali təhsil ocağında 164 mindən çox insan təhsil alır. Təəssüf ki, bizim bu qədər universitetin heç biri dünya reytinq cədvəlində yoxdur.”
K.Əsədov Azərbaycanda tələbələrin üzləşdiyi digər problemlərdən də danışdı. Həmçinin universitet yeməkxanalarında normal yeməklərin olmaması, tələbə yataqxanalarının fəaliyyət göstərməməsi və tələbələrin sosial fəaliyyətinin yox dərəcəsində olmasını faktlarını vurğulayan ekspert bildirdi ki, ali təhsil müəssisələrinin çoxunda infrastruktur müasir standartlara cavab vermir :
“Ali təhsil ocaqlarının tədris resursları XX əsrin 80-90-cı illərdən qalıb. Mühazirə, qayıb kimi istifadə edilən üsullar universitetlərin geridə qaldığını göstərir. Azərbaycan universitetləri ancaq biznes obyekti kimi fəaliyyət göstərir və heç bir tutarlı beynəlxalq layihə həyata keçirilmir. Bu gün də gənclərin xarici ölkələrdə təhsil alması məsələsi geniş miqyas alıb. Azərbaycanlı gənclərin xaricdə təhsili ölkəmiz üçün yeni bir təcrübə deyil. Azərbaycan gənclərinin xaricdə təhsili üzrə Dövlət Proqramı artıq 99 ildir ki, həyata keçirilir. 1918-ci ildə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti ilə çıxdığımız yolu bu gün müstəqil Azərbaycan respublikası uğurla davam etdirir. Qeyd edim ki, xarici ölkələrdə təhsil almaq üçün ölkə vətəndaşlarının iki yolu olur, ya dövlət proqramı çərçivəsində dövlətin vəsaiti ilə, və ya öz vəsaitləri hesabına Dövlət proqramı çərçivəsində 2007-2015-ci illər ərzində 3500 dən çox azərbaycanlı gənc xarici ölkələrdə təhsil almağa gedib. Öz vəsaiti hesabına gedənlərin sayı isə 40-minə yaxındır. Bu il də gedənlərin sayı əvvəlki illərdən az olmayıb. Minə yaxın azərbaycanlı gənc xarici ölkələrə üz tutub. Hesab edirəm ki, bu gələcəkdə ölkəmizə rəqabətə davamlı kadrların qayıtması ilə nəticələnəcək və ölkənin inkişafına müsbət təsir göstərəcək.
Azərbaycan dövləti tərəfindən həyata keçirilən xaricdə təhsil dövlət proqramı başa çatandan sonra xarici dövlətlər və onların ali təhsil müəssisələri tərəfindən tələbələrin cəlbi prosesi başlayıb. Əlbəttə ki, bu kimi proqramlar iki ölkə arasında bağlanmış müqavilələr əsasında tənzimlənir. Həmin universitetlər bu yolla öz reytinqlərini artıraqda, gələcəkdə həmin ölkələrdə vətəndaşların öz vəsitləri hesabına tələbə cəlbinə təsir göstərməkdə maraqlı olurlar. Çünki hər bir universitetin beynəlxalq reytinqinə orda təhsil alan xarici ölkə vətəndaşlarının sayı ciddi təsir göstərir.”
Kamran Əsədov bildirdi ki, miqrasiya prosesinin idarəolunmaz tərəfi kimi inkişaf etməkdə olan ölkələrdən intellekt axını, “beyin köçü” və yaxud “beyin axını” göstərilir:
“”Beyin axını” – yüksək ixtisaslı mütəxəssislərin öz ölkələrində normal yaşam tərzi qura bilməyərək xarici ölkələrə miqrasiya etməsidir. Türkiyənin tanınan alimlərindən Muhammer Kaya hesab edir ki, yüksək təhsil səviyyəsi ilə fərqlənən, öz ixtisası üzrə mütəxəssis hesab olunan insanların vətənini tərk edərək güclü dövlətin ali, elmi, transmilli şirkətlərində səadət axtarması elmi-texniki inkişafa təkan verməklə yanaşı, vətəndaşları olduqları dövlətlərə ciddi zərbə vurur. Onu da əlavə edim ki, “beyin axını”, daha doğrusu, yüksək səviyyəli alimlərin onlar üçün əlverişli yerlərdə yığışması (məsələn, İkinci Dünya müharibəsi ərəfəsində və ondan sonra ABŞ-da toplanması) elmin və texnikanın güclü inkişafına gətirib çıxartdı. Elm və texnika isə elə şeydir ki, bu, yalnız konkret ölkənin malı olaraq qalmır, bütün bəşəriyyət bundan istifadə edir. Misal olaraq kompyuterləri, müasir telekommunikasiyanı, İnterneti, müxtəlif maşınları və başqalarını göstərmək olar. Yəni “beyin axını” bəşəriyyətin bütövlükdə inkişafına səbəb olur və son nəticədə kasıb ölkələr də bundan yararlanır.
Dünya Bankının statistikasına əsasən 25 yaşdan yuxarı xaricdə yaşayan 820 min malaziyalının 31 faizi, yaxud da 260 mini ali təhsillidir. Hindistan isə rəqəmsal infrastrukturu kiyafət qədər yüksək səviyyədə inkişaf etdirib, texnologiya parkları təcrübəsini əsas götürərək beyin axınının qarşısını almağa nail olub. Hələ 1997-ci ildə İranla bağlı aparılan tədqiqatda qeyd edilirdi ki, Amerikadakı universitetlərdə 4 min iranlı professor var. Bu elm adamlarından 500-ü isə ən yaxşı ABŞ universitetlərində təhsil və tədqiqatla məşğul olmaqdadırlar. Beyin axını əsasən üç səbəbdən arzu edilən deyil. Birincisi, ölkə və millətin vəsaitləri hesabına təhsil alıb ölkəyə qayıtmayan, yaxud da ölkədən gedən vətəndaşlar vergi gəlirlərində itkiyə səbəb olur. Halbuki çox vaxt ali təhsilli kadrlar vergi ödəyicilərinin sayəsində təhsil almaq imkanı əldə edirlər. İkincisi, müəllimlərin və həkimlərin xarici ölkələrə miqrasiyası cəmiyyətin digər təbəqələrinə mənfi təsir göstərir. Gələcək nəsillərin təhsili bundan mənfi təsirlənir. Üçüncüsü, beyin axını savadlı kadrların başqa işlərə istiqamətlənməsi ilə bu elmin itkisinə gətirib çıxara bilir. Məsələn, 2008-ci ildə ABŞ-dakı 1936 fəlsəfə doktoru ünvanı olan miqrantdan 38-nin taksi sürücüsü olduğu müşahidə edilib. Buna səbəb əsasən, savadlı miqrantların, getdikləri ölkədə dil bilməmələrindən irəli gəlir.”
Sonda ekspert onu da vurğuladı ki, Azərbaycandan “beyin axını” daha çox Rusiya, Türkiyə və Qərbi Avropa istiqamətində olub:
“Dünya Bankının, Dünya İnkişaf Hesabatında (World Development Report, 2013) qeyd edilir ki, Azərbaycan iqtisadiyyatına miqrantların göndərdiyi pul köçürmələri, 2000-ci ildə ÜDM-nin 5,2 faizini təşkil edirdisə, 2010-cu ildə bu rəqəm, 2,7 faiz olmuşdur. İqtisadi Əməkdaşlıq və İnkişaf Təşkilatı beyin axını statistikasını, ali təhsilli miqrantların, ölkədəki cəmi aktiv ali təhsilli əmək qüvvəsinə faiz nisbəti kimi xarakterizə edir. Buna görə, 2000-ci ildə bu göstərici Azərbaycan üçün 1,8 faiz olub. Bununla yanaşı Dünya Bankının iqtisadçıları tərəfindən Azərbaycanı beyin axınının ən aşağı səviyyədə reallaşdığı ölkələr siyahısına daxil edilib. Bu göstərici ən çox Qana, Mozambik və Kenyada qeydə alınıb. Belə ki, beyin axını bu ölkələrdə 47, 45 və 38 faizdir. Gənclərin ali təhsil üçün xaricə getməsi çox da narahatlıq yaratmamalıdır. Amma ölkə üçün əhəmiyyətli alimlər, elmin inkişafı üçün ölkədə olmaları mütləq sayılan şəxslərin xaricə getməsi təhlükəlidir. Bu mənada təhsil sahəsində çalışanların maaşlarının artmasına diqqət ayrılmalıdır. Bütün bunları nəzərə alaraq, hesab edirəm ki, rəqabətədavamlı iqtisadiyyatın formalaşdırılması üçün bu proqramın bərpa olunması vacibdir. Lakin ümid edirəm ki, daha çox Azərbaycanda ehtiyac olan ixtisaslar üzrə gənclər təhsil almağa göndəriləcək. Çünki bir çox ixtisaslar üzrə onsuz da ölkədə kifayət qədər sayda kadr hazırlığı həyata keçirilir. Eyni zmanda xaricdə, nüfuzlu universitetlərdə təhsil almış şəxslərə xüsusi güzəştlər etmək lazımdır.”
Həmidə Rasimqızı