Qərib Mehdi – 90
Bəzən bir şəhərin taleyini onun küçələri, memarlıq abidələri və ya qədim tarixi deyil, həmin şəhərin yetişdirdiyi ziyalılar müəyyənləşdirir. Çünki zaman keçdikcə daşlar köhnəlir, binalar dəyişir, amma söz yaşayır. Sözü yaşadan isə onu yaradan və gələcək nəsillərə ötürən şəxsiyyətləridir. Gəncə də məhz belə şəhərlərdən biridir. Bu qədim mədəniyyət ocağının ədəbi mühiti haqqında danışarkən ilk növbədə onu formalaşdıran, yaşadan və zənginləşdirən insanların xidmətlərini xatırlamaq lazımdır. Həmin şəxsiyyətlər arasında Qərib Mehdi xüsusi yer tutur.
Mənim üçün Qərib Mehdi haqqında yazmaq yalnız bir yazıçının yaradıcılığına nəzər salmaq demək deyil. Bu, eyni zamanda uşaqlıqdan yaddaşıma köçən xatirələrin, ailəmizin mənəvi dünyasının və Gəncə ziyalı mühitinin bir parçasını yenidən vərəqləməkdir. Çünki bu şəhərin ədəbi həyatını mənə sevdirən ilk insan atam – Xalq artisti Məhəmməd Burcəliyev olub. Atam ömrünün böyük hissəsini Gəncə teatrının və şəhərin mədəni həyatının inkişafına həsr etmiş sənət adamlarından idi. O, yalnız səhnədə yaratdığı obrazlarla deyil, ətrafında formalaşdırdığı ziyalı çevrəsi ilə də seçilirdi. Yazıçılar, şairlər, alimlər, jurnalistlər, teatr xadimləri tez-tez evimizin qonağı olurdular. Onların söhbətləri mənim üçün əvvəlcə anlaşılmaz görünürdü. Lakin zaman keçdikcə həmin söhbətlərin təkcə şəxsi xatirələr deyil, bütöv bir dövrün canlı salnaməsi olduğunu anladım. Bu salnamədə ən çox çəkilən adlardan biri də Qərib Mehdi idi.
Atam onun haqqında danışarkən heç vaxt yalnız yazıçı sözünü işlətməzdi. O, Qərib Mehdi haqqında “ədəbiyyat adamı”, “ustad”, “gənclərin himayədarı”, “sözün keşiyində duran insan” ifadələrini işlədərdi. O zaman bunun mənasını tam dərk etmirdim. İllər sonra isə başa düşdüm ki, bu ifadələr təsadüfi deyilmiş. Çünki Qərib Mehdi təkcə kitablar yazan müəllif yox, bütöv bir ədəbi məktəb formalaşdıran şəxsiyyət idi.
Mənim onunla ilk tanışlığım məktəb illərinə təsadüf edir. Altıncı sinifdə oxuyarkən atam məni mütəmadi olaraq Gəncədə fəaliyyət göstərən “Alimlər evi”nə aparardı. Həmin bina şəhərin elm və mədəniyyət adamlarının görüş məkanı idi. Burada müxtəlif mövzularda müzakirələr aparılır, yeni kitablar təqdim edilir, ədəbi mühitin problemləri haqqında fikir mübadiləsi keçirilirdi. Elə həmin məkanda fəaliyyət göstərən “İlham” Ədəbi Birliyi isə Gəncə gənclərinin yaradıcılıq məktəbi sayılırdı. Bu birliyin ruhunu yaşadan insan məhz Qərib Mehdi idi. Onun toplantıları adi ədəbi müzakirələrdən fərqlənirdi. Burada tərifdən çox tələbkarlıq hökm sürürdü. Qərib Mehdi hesab edirdi ki, istedad yalnız zəhmətlə formalaşır. Buna görə də gənclərin yazdıqları hər misraya, hər ifadəyə böyük həssaslıqla yanaşırdı. Zəif misranı güzəştə getmədən tənqid edir, uğurlu fikri isə xüsusi vurğulayırdı. O, müəllifə deyil, mətnə qiymət verirdi. Bəzən onun sərt iradları gənc yazarları məyus edirdi. Kimsə susurdu, kimsə kövrəlirdi, hətta göz yaşını saxlaya bilməyənlər də olurdu. Lakin zaman keçdikcə həmin gənclərin əksəriyyəti etiraf edirdi ki, onları formalaşdıran məhz bu tələbkarlıq olub. Çünki Qərib Mehdi yazıçı yetişdirməyi sadəcə peşə deyil, mənəvi missiya hesab edirdi.
Azərbaycan ədəbiyyatının tarixində elə sənətkarlar var ki, onların yaradıcılığını yalnız çap olunan kitabların sayı ilə ölçmək mümkün deyil. Belə müəlliflər öz dövrünün düşüncə tərzini dəyişdirən, yeni ədəbi mühit yaradan, bütöv bir nəslin estetik zövqünün formalaşmasına təsir göstərən şəxsiyyətlər olurlar. Qərib Mehdi də məhz bu qəbildən olan yazıçılardandır. Onun ədəbiyyata gəlişi XX əsrin ikinci yarısına təsadüf edir. Bu, Azərbaycan nəsrinin yeni axtarışlara üz tutduğu, insanın daxili aləminin, mənəvi seçimlərinin və fərdi azadlığının daha çox diqqət mərkəzinə çəkildiyi mürəkkəb bir dövr idi. Müharibədən sonrakı illərin ideoloji çərçivələri hələ də qüvvədə olsa da, artıq yeni düşüncə tərzi formalaşmağa başlamışdı. Gənc yazıçılar hazır qəliblərlə kifayətlənmir, həyatın görünməyən qatlarını bədii şəkildə ifadə etməyə çalışırdılar. Qərib Mehdi də bu ədəbi prosesin fəal iştirakçılarından biri idi. Onun ilk əsərləri oxucuların diqqətini cəlb etməklə yanaşı, tənqidçilərin də marağına səbəb oldu. “İşıq”, “Rast”, “Qərib, hey” kimi əsərlər müəllifin yalnız hadisə danışmaqla kifayətlənmədiyini, insan psixologiyasını və mənəvi aləmini araşdırmağa üstünlük verdiyini göstərirdi. Onun qəhrəmanları həyatı ağ və qara rənglərdə qəbul etmir, daim seçim qarşısında qalır, vicdanları ilə mübarizə aparırdılar. Qərib Mehdinin yaradıcılığını fərqləndirən əsas xüsusiyyətlərdən biri də məhz bu mənəvi axtarış idi. O, insanı xarici hadisələrin deyil, daxili sarsıntıların fonunda təqdim etməyi bacarırdı. Yazıçı üçün əsas məsələ qəhrəmanın taleyi deyil, onun vicdanı idi. Buna görə də onun əsərlərində hadisələrdən daha çox düşüncə, süjetdən daha çox mənəvi gərginlik diqqəti cəlb edir.
1960-cı illər Azərbaycan ədəbiyyatı üçün dönüş mərhələsi hesab olunur. Həmin dövrdə meydana çıxan yeni nəsil sovet ideologiyasının yaratdığı stereotipləri sarsıtmağa, insanı fərd kimi təqdim etməyə çalışırdı. Sonralar bu nəslə müxtəlif adlar verildi. Qərib Mehdi isə həmin prosesi özünəməxsus şəkildə xarakterizə edərək onu “Şübhə ədəbiyyatı” adlandırırdı. Bu ifadə təsadüfi deyildi. Yazıçının fikrincə, həqiqi ədəbiyyat hər şeyi olduğu kimi qəbul etməməli, oxucunu düşündürməli, onu suallar qarşısında qoymalıdır. Şübhə burada inamsızlıq deyil, həqiqətə aparan düşüncə mərhələsidir. İnsan yalnız sual verdikdə yeni həqiqətlər kəşf edə bilir. Məhz buna görə də Qərib Mehdi üçün ədəbiyyat hazır cavablar təqdim edən vasitə deyil, insanı düşünməyə sövq edən mənəvi məktəb idi. Onun həyatında maraqlı məqamlardan biri də paytaxtla bağlı seçimidir. Yaradıcılığı tanınmağa başlayandan sonra müxtəlif qurumlardan – nəşriyyatlardan, televiziya redaksiyalarından, ədəbi jurnallardan dəvətlər almışdı. Hətta bir müddət Bakıya köçmək barədə ciddi düşünmüş, bu məqsədlə hazırlıqlar da görülmüşdü. Lakin son anda həmin qərardan imtina etdi. Bu seçim ilk baxışda karyera baxımından riskli görünə bilərdi. Çünki o dövrdə paytaxtda yaşamaq yazıçının tanınması və yaradıcılıq imkanlarının genişlənməsi üçün daha əlverişli hesab olunurdu. Lakin Qərib Mehdi başqa cür düşünürdü. O, hesab edirdi ki, yazıçını yaşadan coğrafiya deyil, onun daxili dünyasıdır. Ədəbiyyat yalnız böyük şəhərlərdə yaranmır; böyük ədəbiyyatı böyük düşüncə yaradır. Bu baxımdan Gəncə onun üçün sadəcə doğulduğu şəhər deyildi. Bu şəhər onun müşahidələrinin, obrazlarının, insan münasibətlərinin və bədii təfəkkürünün əsas mənbəyi idi. Xan çinarlarının kölgəsində keçən söhbətlər, qədim küçələrin ab-havası, şəhərin sadə insanları və milli-mənəvi mühiti onun əsərlərinin görünməyən qəhrəmanlarına çevrilmişdi. Qərib Mehdi heç vaxt özünü paytaxtdan kənarda qalmış yazıçı hesab etmədi. Əksinə, o, sübut etdi ki, mərkəzdən uzaqda da böyük ədəbiyyat yaratmaq mümkündür. Onun yaradıcılığı region anlayışını coğrafi məna çərçivəsindən çıxarıb mənəvi məzmuna çevirdi. Gəncə onun əsərlərində sadəcə hadisələrin baş verdiyi məkan deyil, milli yaddaşın, insanlıq ideallarının və mənəvi bütövlüyün simvolu kimi yaşayır. Bəlkə də elə buna görə Qərib Mehdi haqqında danışarkən ilk növbədə yazdığı kitablar deyil, yaratdığı mühit xatırlanır. Çünki kitablar oxunur, zaman keçdikcə yeni nəşrlərlə əvəz olunur. Amma insan yetişdirən məktəblər uzunömürlü olur. Qərib Mehdi də məhz belə bir məktəbin banilərindən biri kimi Azərbaycan ədəbi tarixində özünəməxsus yer tutur.
Qərib Mehdinin yaradıcılığı haqqında danışarkən ilk diqqəti cəlb edən cəhət onun əsərlərinin mövzu zənginliyi deyil, həmin mövzulara yanaşma tərzidir. O, hadisələri danışan yazıçı deyil, hadisələrin arxasında gizlənən mənəvi səbəbləri araşdıran nasirdir. Oxucu onun əsərlərini vərəqlədikcə anlayır ki, müəllif üçün əsas məsələ süjet qurmaq yox, insanın daxili aləmini işıqlandırmaqdır. Məhz buna görə də Qərib Mehdinin nəsri zaman keçdikcə aktuallığını itirmir; çünki o, dövrün hadisələrini deyil, insanın dəyişməyən mənəvi mahiyyətini qələmə alır. Onun bədii dünyasında insan daim seçim qarşısındadır. Bu seçim yalnız xeyirlə şər arasında deyil, vicdanla mənfəət, həqiqətlə yalan, mərhəmətlə laqeydlik arasında baş verir. Yazıçının qəhrəmanları mükəmməl insanlar deyillər. Onlar səhv edirlər, tərəddüd keçirirlər, bəzən yanılırlar. Lakin müəllif onların hər birinə vicdanın gözü ilə baxır. Oxucunu da eyni mövqeyə dəvət edir. Elə buna görə Qərib Mehdinin əsərlərində ittihamdan daha çox düşündürmək, hökm verməkdən daha çox anlamaq istəyi hiss olunur. Onun nəsrinin fərqləndirici xüsusiyyətlərindən biri də sadə dil ilə dərin fəlsəfi məna yaratmaq bacarığıdır. İlk baxışda adi görünən bir dialoq, kənd həyatından götürülmüş kiçik bir epizod və ya gündəlik müşahidə müəllifin qələmində ümumbəşəri mənaya çevrilir. O, mürəkkəb fikirləri ağır terminlərlə deyil, xalq təfəkkürünə yaxın obrazlar vasitəsilə ifadə edir. Bu baxımdan Qərib Mehdi Azərbaycan şifahi söz ənənəsi ilə müasir nəsr arasında təbii körpü yaradan yazıçılardandır. Onun dilində xalq danışıq üslubunun səmimiyyəti ilə bədii təfəkkürün poetikliyi vəhdət təşkil edir. Hər bir cümlə sanki gündəlik söhbətdən doğur, lakin həmin sadəliyin arxasında böyük həyat təcrübəsi dayanır. Bu üslub oxucu ilə müəllif arasında süni məsafə yaratmır. Əksinə, müəllif oxucunu öz söhbətinə qoşur, onu hadisələrin iştirakçısına çevirir.
Qərib Mehdinin yaradıcılığında xüsusi yer tutan cəhətlərdən biri də simvollardan ustalıqla istifadə etməsidir. Onun əsərlərində yol, çinar, işıq, səs, külək, su kimi obrazlar yalnız bədii detal deyil, həm də mənəvi məna daşıyıcısıdır. Bu simvollar vasitəsilə müəllif insanın daxili aləmini, yaddaşını və mənəvi inkişaf yolunu təqdim edir. Məsələn, “Anamın səsi gəlir” hekayəsində ana səsi artıq bir insanın səsi olmaqdan çıxır, vicdanın, əxlaqın və mənəvi məsuliyyətin rəmzinə çevrilir.
“Anamın səsi gəlir” hekayəsinin əsas mövzusu insanın mənəvi kamilləşmə yolunda ana tərbiyəsinin əbədi təsiri və vicdanın formalaşmasıdır. Müəllif uşaqlıqda baş vermiş adi bir hadisəni ümumbəşəri mənəvi ideyaya çevirir. Fiziki olaraq “Şeytan dərəsi”nə gedən yol əslində insanın mənəvi uçuruma aparan yolunun bədii modelidir. Əsərin əsas ideyasında isə məhz insanın daxilindəki vicdan çox zaman ana tərbiyəsinin davamı olaraq təqdim edilir. Müəllif göstərir ki, insan həyatının bütün mərhələlərində qərar qəbul edərkən daxilində eşitdiyi vicdan səsi əslində ananın ömür boyu davam edən mənəvi varlığıdır. Hekayənin kompozisiyası dairəvi quruluşa malikdir. Ən güclü hissə epiloqdur. Burada müəllif artıq böyümüş insandır. Ana həyatda yoxdur. Amma onun səsi yaşayır. Beləliklə, əsər uşaqlıq hadisəsindən başlayıb insan ömrünün mənəvi yekununa qədər inkişaf edir.
Həmçinin qeyd etməliyəm ki, “Anamın səsi gəlir” hekayəsi publisistik baxımdan da müasir cəmiyyət üçün son dərəcə aktualdır. Belə ki, bugünkü dünyada korrupsiya, tamah, vəzifə hərisliyi, paxıllıq, vicdansızlıq kimi problemlər müəllif tərəfindən “Şeytan dərəsi” metaforasında ümumiləşdirilir. “Anamın səsi gəlir” hekayəsini mütaliə etdikcə oxucu əvvəlcə qorxunu yaşayır, sonra peşmanlığı, daha sonra mənəvi rahatlığı hiss edir. Nəsr olmasına baxmayaraq, mətndə güclü lirizm vardır. Xüsusilə son hissə nəsr-poema təsiri bağışlayır. Son hissədə müəllif təkcə öz həyatını danışmır. O, cəmiyyətə müraciət edir. Beləliklə, bədii mətn publisistik məzmun qazanır.
“Anamın səsi gəlir” hekayəsi zahirən sadə uşaqlıq xatirəsi təsiri bağışlasa da, mahiyyət etibarilə vicdanın yaranması, mənəvi seçim, ana tərbiyəsinin əbədiliyi və insanlıq idealı haqqında dərin fəlsəfi-bədii əsərdir. Qərib Mehdi gündəlik həyat hadisəsini simvolik və ümumbəşəri məna daşıyan bədii modelə çevirir. “Şeytan dərəsi” insanın mənəvi enişini, “ana səsi” isə onun daxilində yaşayan vicdanı təmsil edir. Dil və üslub baxımından müəllif sadə xalq danışıq dilini fəlsəfi ümumiləşdirmə, poetik təsvir və publisistik pafosla üzvi şəkildə birləşdirir. Təkrarlar, aforistik ifadələr, simvolik obrazlar və psixoloji realizm əsərin bədii-estetik dəyərini yüksəldir. Bu xüsusiyyətlər Qərib Mehdinin fərdi üslubunu müəyyənləşdirən əsas cəhətlərdir və onun nəsrini həm emosional təsir gücünə, həm də mənəvi-fəlsəfi dərinliyinə görə müasir Azərbaycan hekayəçiliyində diqqətəlayiq nümunələrdən birinə çevirir. Həmçinin bu cür bədii ümumiləşdirmələr Qərib Mehdi nəsrinin estetik dəyərini artıran əsas amillərdəndir.
Onun yaradıcılığının əhatə dairəsi kifayət qədər genişdir. Povest, hekayə, esse, publisistika, xatirə janrlarında qələmə aldığı əsərlər müxtəlif nəşriyyatlarda ardıcıl olaraq işıq üzü görmüşdür. “İşıq”, “Yaralı mərmər”, “Ucalan dağlar”, “Rast”, “Təmiz hava”, “Səndən sonra”, “Çinar günü”, “Müsabiqə”, “Qəhqəhə”, “Xatırlanmaq xoşbəxtliyi”, “Kentavr lətifələri”, “Hamını oxumağa çağıran adam” və digər kitabları müəllifin yaradıcılıq axtarışlarının müxtəlif mərhələlərini əks etdirir. Bu əsərlərin hər biri fərqli mövzulara həsr olunsa da, onları birləşdirən ümumi xətt insanın mənəvi bütövlüyü və cəmiyyət qarşısındakı məsuliyyətidir. Onun yaradıcılığına nəzər saldıqca bir həqiqət aydın görünür: Qərib Mehdi heç vaxt oxucunun zövqünə uyğun yazmağa çalışmayıb. O, həmişə vicdanının diktə etdiyini yazıb. Məhz buna görə onun əsərləri müxtəlif dövrlərdə müxtəlif nəsillər tərəfindən maraqla qarşılanıb. Çünki zaman dəyişsə də, insanın mənəvi problemləri dəyişmir. Vicdan, ədalət, mərhəmət, xeyirxahlıq kimi anlayışlar hər dövrdə aktual olaraq qalır və Qərib Mehdi də məhz bu əbədi dəyərlərin yazıçısıdır.
Qərib Mehdinin yaradıcılıq fəlsəfəsində maraqlı bir məqam da onun qələmə münasibətidir. O, bir söhbətində deyirdi ki, insan sevdikcə, yaratdıqca və kiməsə yaxşılıq etdikcə yaşayır. Bu fikir əslində onun bütün həyat yolunun mahiyyətini ifadə edir. O, yazını yalnız peşə kimi deyil, insanlara fayda vermək vasitəsi kimi qəbul edirdi. Onun fikrincə, yazıçının silahı qələm, mövzu və üslubdur. Lakin bu silahın gücü yalnız cəsarətlə birləşəndə təsirli olur. Qərib Mehdi də bütün yaradıcılığı boyu həqiqətdən uzaqlaşmamağa çalışdı. O, dövrün mürəkkəb məsələlərinə münasibət bildirərkən ehtiyatlı mövqedən deyil, vicdanının diktə etdiyi mövqedən çıxış etdi. Bu xüsusiyyət onu həm yazıçı, həm də şəxsiyyət kimi fərqləndirdi. Çünki ədəbiyyatda əsas məsələ yalnız yazmaq deyil; yazdığının məsuliyyətini daşımaqdır. Qərib Mehdi isə bütün ömrü boyu bu məsuliyyəti daşıyan sənət adamlarından biri oldu.
Həmçinin qeyd etməliyəm ki, Qərib Mehdi yaradıcılığının əsas üstünlüklərindən biri aktuallığını qorumasıdır. Zaman dəyişir, ictimai münasibətlər yenilənir, həyatın ritmi fərqlənir, lakin onun toxunduğu mövzular – insan ləyaqəti, mənəvi seçim, xeyirxahlıq, ədalət, yaddaş və sevgi – dəyişməz olaraq qalır. Bu səbəbdən onun əsərləri yalnız yazıldığı dövrün deyil, bütün zamanların oxucusu üçün maraqlıdır. Onun yaradıcılığında publisistik düşüncə ilə bədii təfəkkür daim bir-birini tamamlayır. Yazıçı cəmiyyətdə baş verən hadisələrə biganə qalmır, insan talelərini daha geniş ictimai mənzərənin fonunda təqdim edir. Lakin bunu quru nəsihətçilik yolu ilə etmir. O, həyatın özündən gələn obrazlar və hadisələr vasitəsilə oxucunu düşünməyə vadar edir.
Qərib Mehdi dramaturgiyada da öz sözünü deməyə çalışmışdır. Onun qələmə aldığı “Oxşarlar” pyesi bu baxımdan xüsusi maraq doğurur. Gəncə Dövlət Milli Dram Teatrının səhnəsində Xalq artisti Məhəmməd Burcəliyevin rejissor traktofkasında tamaşaya qoyulan bu əsər müəllifin teatr düşüncəsini, insan münasibətlərinə fərqli baxışını və satirik müşahidə qabiliyyətini nümayiş etdirir. Əsərin əsas xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki, burada yumor yalnız gülüş yaratmaq vasitəsi deyil. Yumor müəllifin cəmiyyətə münasibətini ifadə edən bədii silaha çevrilir. Qərib Mehdi gülüş vasitəsilə ciddi problemləri üzə çıxarır, insan davranışlarındakı ziddiyyətləri göstərir. Bu mənada onun satirası dağıdıcı deyil, düşündürücüdür. O, tənqid etdiyi hadisənin arxasında insanı dəyişdirmək istəyini saxlayır. Pyesin Gəncə Dövlət Milli Dram Teatrında uğurla səhnələşdirilməsi təsadüfi deyildi. Çünki əsərin ideya istiqaməti teatrın yaradıcı imkanları ilə səsləşirdi. Tamaşanın quruluşunda sənətkarlıqla yumor, ictimai problematika ilə dramatik gərginlik birləşdirilmişdi. Bu da Qərib Mehdinin dramaturji düşüncəsinin imkanlarını daha geniş bir formada göstərirdi.
Lakin onun əsas yaradıcılıq meydanı yenə də nəsr olaraq qalır. Hekayələri, povestləri və esseləri ilə o, Azərbaycan oxucusuna özünəməxsus bir həyat mənzərəsi təqdim edib. Bu əsərlərdə müəllifin əsas qəhrəmanı bəzən sadə insan, bəzən ziyalı, bəzən də həyatın müxtəlif sınaqları qarşısında qalan adi bir şəxs olur. Amma onların hamısını birləşdirən cəhət daxili mübarizədir.
Müasir dövrdə Qərib Mehdi yaradıcılığının əhəmiyyəti daha aydın görünür. Sürətlə dəyişən informasiya dünyasında insan münasibətlərinin bəzən səthiləşdiyi bir zamanda onun əsərləri mənəvi dəyərlərin qorunmasına çağırış kimi səslənir. O, oxucuya xatırladır ki, insanı insan edən yalnız biliyi və imkanları deyil, vicdanı və başqalarına münasibətidir.
İnsan ömrünün dəyəri illərin çoxluğu ilə deyil, həmin illər ərzində yaratdığı mənəvi izlərlə ölçülür. Elə şəxsiyyətlər var ki, onlar yaşadıqları dövrün hadisələrinə sadəcə şahid olmur, həmin dövrün mənəvi simasını formalaşdırırlar. Qərib Mehdi də belə insanlardan biri idi. Onun həyat yolu bir yazıçının bioqrafiyasından daha artıq məna daşıyır. Bu yol sözə sədaqətin, sənətə bağlılığın, insanlara xidmətin və mənəvi mövqeyə sahib olmağın nümunəsidir.
Anar Ərtoğrul Burcəliyev
Teatrşünas-tənqidçi