Jurnalistlərin “montaj” əməliyyatı- Nəyi araşdırdınız ki, yazdınız?..

     Bu yazı hazırlanarkən heç kim hədəfə alınmayıb, şəxsi mülahizələrimiz yer alıb və tövsiyyə xarakteri daşıyır.

     …Düşüblər bir dekanın üstünə. Şər-böhtan qalmır yazırlar, cəmiyyətdə ona qarşı pis fikirlər formalaşdırırlar, bir nəfər tapılıb demir ki, bu insandan nə istəyirsizniz, onun ləyaqətini niyə alçaldırsınız, təhlükə ilə üz-üzə qoyursunuz. Axı bir jurnalist materialı hazırlanarkən hər şeyi araşdırılmalı, hər şey tam dəqiqləşdirilməli, sonra yazı mətbuat səhifəsində yer almalıdır. Bu prinsiplərə riayət edilməmişdir. Jurnalistlərin əksəriyyəti elektron poçta daxil olan bütün məktubları dərhal kopyalayıb dərc edir, sanki ürəklərindən tikan çıxarır, mənəvi təlabatlarını ödəyirlər.

     Belə bir münasibət ilə Gəncə Dövlət Universitetinin İqtisadiyyat və idarəetmə fakültəsinin dekanı Məsim Abadov da rastlaşıb. Onu dərindən tanıyıram, ziyalı və yaradıcı insandır. Vəzifəsinin öhdəsindən layiqincə gəlir. Mətbuat nümayəndələri ilə sıx ünsiyyət saxlayır, çoxlu kitab müəllifidir. Tənqid olunan bu adam 2017- ci ildə Bakı şəhərində keçirilən “İnterfood sərgisi”ndə çəkilən şəkilə görə bir sıra insanların qəzəbinə tuş gəlib. Onların qınağına səbəb olan hal həmin şəkilin həmmüəllifi olduğu bir kitabda verilməsidir. Əlbəttə ki, kitabın üz qabığında verilən bu şəkil olduğu kimi deyil, kəsilərək verilib. Olmamalı idi, amma soruşa da bilərdilər. O da öz növbəsində bildirərdi ki, yalnız həmmüəllifdir, kitabın tərtib olunmasında şəxsən iştirak etməyib, göndərdiyi şəkil tam deyil, nəşriyyatda kəsilərək verilib.

      Bu hal ilə bağlı yazılar artıq müxtəliif saytlarda yer alıb. Özləri yazıb, yoxsa, kopyalayıb çap ediblər-bilinmir.

“Dekanın öz fotokili Prezident İlham Əliyev və Birinci Vitse-prezident Mehriban Əliyeva ilə yanaşı montaj edilib, görüntünün üzərinə isə “Əsrin dahiləri” ifadəsi yazılıb. Bu iddia Gəncə Dövlət Universitetinin İqtisadiyyat və idarəetmə fakültəsinin bir qrup əməkdaşları adından Yenixeber.org-un elektron poçtuna daxil olmuş yazıda yer alır:

Gəncə Dövlət Universitetində son günlər ciddi narazılıq doğuran hadisə gündəmi zəbt edib. Universitetinin İqtisadiyyat və idarəetmə fakültəsinin dekanı Məsim Abadovun sosial şəbəkələrdə yaydığı montaj edilmiş fotoşəkili universitetdə kəskin reaksiyalara səbəb olub. Hətta bu şəkil vatshap profil şəklinə qoyulub.”- yazıda deyilir.

Onu da bildirək ki, şəkil montaj olunmayıb, sadəcə nəşriyyatın buraxdığı kobud səhv sayıla bilər. Ümumiyyətlə montaj nədir və niyə bu, məqalədə xüsusilə vurğulanır? Əvvəlcə montaj sözünün mənasına varaq:

-“Montaj, bir şeyi meydana gətirmək üçün ayrı-ayrı hissələri bir araya gətirmək prosesidir. Bu, istehsalda mexanizmlərin, tikintidə strukturun, yaxud videoda kadrların birləşdirilərək yekun, funksional bir məhsulun yaradılmasıdır, texniki və yaradıcı bir prosesdir. Ümumi mənası bir araya gətirmə, bir-birindən ayrı parçaları bir bütün halında birləşdirməkdir.- Amma bu, montaj sözünü xüsusilə diqqətə çatdıran jurnalistləri heç də maraqlandırmayıb. Çox güman ki, heç bu sözün mahiyyətinə belə varmayıblar. Əks təqdirdə araşdırar, bu sözü işlətdiyinə görə məsuliyyətə cəlb oluna biləcəklərini anlayardılar. Çünki… bu bir məhkəmə predmetidir və hörmətli alim istədiyi vaxt onlardan şikayətçi ola bilər. Amma, etmir, çünki, onu qaralayan və şərləyən insanlardan fərqli olaraq, ar-abır yiyəsidir.

Bəs GDU-nu təmsil edən alimlər niyə bununla maraqlanmadan, araşdırmadan universitetdə Elmi Şurada Məsim Abadovu gözdən salmağa çalışıblar? O da bir ayrı söhbətin mövzusudur.

  “Məsələ ilə bağlı ən sərt reaksiyalardan biri Pedaqogika kafedrasının müdiri, professor Şahin Tağıyevdən gəlib. O, iclas zamanı ayağa qalxaraq belə montajların dövlət rəhbərlərinin yüksək adının “heç bir şəxsi təqdimat üçün istifadə edilməməli olduğunu” bildirib. Şahin Tağıyev bu davranışı “özünü Prezidentlə bir sıraya qoymaq cəhdi kimi anlaşılmaq təhlükəsi olan yolverilməz addım” adlandırıb. Universitetin bir çox əməkdaşları sosial şəbəkələrdə və öz aralarında bu məsələyə etiraz edərək bildiriblər ki, belə davranış ali məktəb dekanına yaraşmaz”-məqalədə qeyd olunub.

Təbii ki, burada bir çox etik normalar pozulub, tənqid deyil, təhqirlərə yol verilib. Jurnalist ona verilən azadlıqdan və geniş meydandan şəxsi maraqları üçün deyil, ictimaiyyəti maraqlandıran aspektdən çıxış etməli və balans, obyektivlik, dəqiqlik, dürüstlük prinsiplərinə riayət etməlidir. Hər bir jurnalist xidməti vəzifəsini yerinə yetirərkən insan hüquqlarını, demokratik prinsipləri və etik davranış qaydalarını nəzərə almalıdır. Jurnalistikanın bu qızıl qaydalarının pozulması halları cəmiyyətdə müəyyən narazılıqlara səbəb olur. Azərbaycan mətbuatı dünya təcrübəsinə söykənir. Bütün bunlarla yanaşı Azərbaycan jurnalistikasında peşə etikası ilə bağlı ciddi problemlər var. KİV səhifələrinə çıxarılan məqalə və məlumatlar onu yazan hər bir yazarın beyninin məhsulu, məqalə yazılan sahə və ya insanların işinə, həyatına, fəaliyyət sahəsinə olan münasibətin qələmə alınmasıdır. Çox vaxt bu yazıların hazırlanmasında insanlar öz jurnalist borcunu unudur, yaddan çıxarır. Bu səbəbdən bəzi KİV-nin səhifələri aşağı səviyyəli yazılar ilə doludur.

     Təəssüf ki, çox vaxt bu yazılar peşə borcu nöqteyi-nəzərindən hazırlanmır. O yazıları oxuyarkən onların düşüncə tərzi, daxili aləmi  göz qabağına gəlir. Əslində isə tam başqa cür olmalıdır. Jurnalist hər hansı bir material üzərində işləyərkən o mövzu ilə bağlı hadisəni, faktı, olayı oxucu diqqətinə dolğun surətdə çatdırmağı bacarmalı, yazı üçün seçdiyi mənfi və ya müsbət qəhrəmanların daxili aləmini, həyat və fəaliyyətini, onların gördüyü yaxşı və ya pis işi peşəkar ustalıqla təsvir etməyi bacarmalıdır.Əgər bunu bacarmırsa, onda hansı səbəbdən onlar sözünü məhz KİV səhifələrində deməyi qərara alır? Jurnalistika sahəsində belə işlər qəbul edilməməli, qınaq obyektinə çevrilməlidir.Əks təqdirdə yaxşı ilə pisin, sənət ilə hədyanlığın, ağ ilə qaranın, cəmiyyətə xidmət ilə “ev yıxanlığın” heç bir fərqi olmayacaqdır.

      Bu yazımız həmkarlarımız sayılan, əslində isə çalışdıqları bu illər ərzində jurnalistikanın mahiyyətini belə düzgün anlamayan bəzi insanlara məsləhər vermək istəyinə xidmət edir. Bizlər yazıları, düşüncə və həyat tərzi ilə özlərini millətə güldürənlərin qələmə aldıqları cızmaqara məqalələr haqda öz fikirlərimizi bildirmək niyyətindəyik. İnciməsinlər.

Ruhulla Zahidov, yazıçı-jurnalist.

.